Pháp luật Việt Nam không có thủ tục ly thân; vợ chồng sống riêng bao lâu thì về pháp lý vẫn là vợ chồng cho đến khi có bản án hoặc quyết định ly hôn có hiệu lực. Vì vậy, không có giấy tờ nào ghi tình trạng "ly thân". Giấy xác nhận tình trạng hôn nhân, dữ liệu hộ tịch và dữ liệu dân cư của người đang ly thân vẫn thể hiện là đang có vợ hoặc chồng.
Nhiều người đang ở trong tình trạng này: đã dọn ra ở riêng, mỗi người một cuộc sống, có khi một người đã đi làm ở tỉnh khác hay nước ngoài, nhưng chưa ai nộp đơn ly hôn. Bài giải thích tình trạng hôn nhân của bạn trên giấy tờ, những việc làm được và không làm được trong thời gian này, và cách bảo vệ mình về tài sản và giao dịch mà không cần ly hôn ngay.
Vì sao luật không có "ly thân"
Một số nước có chế định ly thân hợp pháp: toà án ra quyết định cho vợ chồng sống riêng, tách tài sản, nhưng hôn nhân vẫn tồn tại. Pháp luật Việt Nam không theo mô hình đó. Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 chỉ biết hai trạng thái: đang là vợ chồng, hoặc hôn nhân đã chấm dứt do ly hôn hay do một bên chết hoặc bị toà tuyên bố là đã chết.
Từ "ly thân" vẫn được dùng rất nhiều trong đời sống, và đôi khi xuất hiện trong lời khai tại toà khi giải quyết ly hôn, như một tình tiết về đời sống chung. Nhưng nó không phải một tình trạng pháp lý có giấy chứng nhận. Không có cơ quan nào cấp "giấy ly thân", và nếu ai đó mời bạn làm loại giấy này thì đó không phải văn bản có giá trị.
Hiểu điều này giúp tránh hai sai lầm trái ngược. Sai lầm thứ nhất là nghĩ đã ly thân thì "coi như độc thân", rồi giao dịch tài sản, vay nợ, thậm chí chung sống với người khác như vợ chồng. Sai lầm thứ hai là nghĩ phải ly hôn ngay mới bảo vệ được mình, trong khi luật đã có một số công cụ dùng được ngay trong hôn nhân.
Tình trạng hôn nhân của bạn trên giấy tờ
Giấy xác nhận tình trạng hôn nhân. Nếu bạn xin, giấy sẽ ghi đang có vợ hoặc chồng, kèm thông tin người đó. Không có lựa chọn ghi ly thân. Giấy này cũng không thể cấp để bạn đăng ký kết hôn với người khác.
Dữ liệu hộ tịch và dân cư. Tiếp tục thể hiện quan hệ hôn nhân. Thông tin chỉ thay đổi khi việc ly hôn được ghi vào sổ hộ tịch dựa trên bản án hoặc quyết định của toà.
Nơi cư trú. Bạn có quyền đăng ký thường trú hoặc tạm trú ở nơi khác với vợ hoặc chồng. Việc ở riêng, tách hộ là chuyện cư trú, không làm thay đổi tình trạng hôn nhân.
Giấy chứng nhận kết hôn. Vẫn còn nguyên giá trị. Mỗi người giữ một bản chính; không có thủ tục nộp lại hay huỷ giấy khi ly thân.
Hồ sơ của con. Khi làm giấy tờ cho con như hộ chiếu, hồ sơ nhập học, cơ quan tiếp nhận vẫn coi cha mẹ là vợ chồng. Có thủ tục chỉ cần một người đại diện, có thủ tục đòi ý kiến của cả hai; ly thân không làm thay đổi yêu cầu này.
Làm được gì, không làm được gì khi đang ly thân
Bảng dưới tóm tắt các việc người đang ly thân hay hỏi. Mỗi dòng là nguyên tắc chung; trường hợp cụ thể có thể khác tuỳ tài sản và thoả thuận.
| Việc | Được không | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tách hộ, đăng ký cư trú riêng | Được | Theo pháp luật cư trú |
| Đăng ký kết hôn với người khác | Không | Phải ly hôn trước |
| Chung sống như vợ chồng với người khác | Không | Vi phạm chế độ một vợ một chồng, có thể bị xử lý |
| Bán, thế chấp tài sản chung một mình | Thường không | Cần sự đồng ý của người kia theo quy định |
| Chia tài sản chung mà không ly hôn | Được | Bằng thoả thuận hoặc yêu cầu toà |
| Làm giấy tờ cho con | Được | Cha hoặc mẹ đều có quyền đại diện cho con chưa thành niên |
Hai dòng giữa bảng là nơi nhiều người gặp rắc rối nhất. Chung sống với người khác khi chưa ly hôn không chỉ bị phản đối về đạo đức mà còn có thể dẫn đến trách nhiệm pháp lý; một người tự bán tài sản chung có thể làm giao dịch bị tuyên vô hiệu khi người kia yêu cầu.
Tài sản và nợ trong thời gian sống riêng
Theo chế độ tài sản theo luật định, tài sản vợ chồng tạo ra trong thời kỳ hôn nhân, kể cả thu nhập từ lao động, là tài sản chung, trừ một số trường hợp như được tặng cho riêng, thừa kế riêng. Thời kỳ hôn nhân kéo dài đến khi ly hôn có hiệu lực, nên tiền lương bạn kiếm được trong lúc ly thân về nguyên tắc vẫn là tài sản chung. Nhiều người bất ngờ khi ra toà ly hôn sau mười năm sống riêng mới biết điều này.
Luật có công cụ cho trường hợp này: vợ chồng có quyền thoả thuận chia một phần hoặc toàn bộ tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân, lập thành văn bản, công chứng khi pháp luật yêu cầu hoặc theo yêu cầu của các bên. Sau khi chia, phần tài sản mỗi người nhận và hoa lợi, lợi tức phát sinh từ đó là tài sản riêng của người đó, trừ khi có thoả thuận khác. Không thoả thuận được, một bên có thể yêu cầu toà án chia. Việc chia không được nhằm trốn tránh nghĩa vụ với người khác, như trốn nợ hay trốn nghĩa vụ cấp dưỡng.
Về nợ, không phải khoản vay nào của một bên trong thời gian ly thân cũng là nợ chung. Pháp luật xác định nghĩa vụ chung theo các trường hợp như vợ chồng cùng thoả thuận, hay nghĩa vụ phát sinh để đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình. Khoản vay một người tự lập để làm ăn riêng có thể bị coi là nghĩa vụ riêng, nhưng ranh giới không phải lúc nào cũng rõ, và thường chỉ được làm rõ khi có tranh chấp.
Bảo vệ mình khi chưa muốn ly hôn ngay
Nếu bạn đã sống riêng và chưa muốn hoặc chưa thể ly hôn, vài việc dưới đây giúp hạn chế rủi ro:
- Lập danh sách tài sản chung hiện có, nơi đứng tên, giấy tờ; giữ bản chụp.
- Cân nhắc thoả thuận chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân, nhất là khi mỗi người đã có thu nhập riêng và muốn tự quyết.
- Thống nhất bằng văn bản về con: ai trực tiếp chăm sóc, đóng góp chi phí thế nào; văn bản này giúp ích nếu sau này ra toà.
- Không đứng tên hộ tài sản cho người khác, không vay nợ lớn nhân danh gia đình khi không bàn với người kia.
- Theo dõi giao dịch liên quan tài sản chung; khi phát hiện người kia tự ý bán, thế chấp, hỏi ngay người làm nghề về cách phản đối.
- Cập nhật thông tin cư trú đúng nơi ở thật để nhận được giấy tờ, thông báo từ cơ quan nhà nước và toà án nếu có.
Những việc này không thay được ly hôn, nhưng giúp bạn có căn cứ và giảm tranh chấp nếu một ngày quyết định ly hôn. Chúng cũng giúp người kia biết rõ ranh giới, tránh hiểu nhầm.
Người kia ở nước ngoài hoặc mất liên lạc
Một dạng ly thân phổ biến là một người đi làm ăn, xuất khẩu lao động hay định cư ở nước ngoài rồi thưa dần liên lạc. Về giấy tờ, tình trạng của hai người không khác gì các cặp ly thân khác: vẫn là vợ chồng, giấy kết hôn còn nguyên giá trị, người ở nhà không thể tự đăng ký kết hôn với ai khác.
Người ở nước ngoài có khi đã ly hôn hoặc kết hôn lại theo pháp luật nước sở tại mà người ở nhà không biết. Việc ly hôn ở nước ngoài chỉ được phản ánh vào hộ tịch Việt Nam khi đã được ghi chú hoặc công nhận theo thủ tục riêng; trước đó, sổ hộ tịch trong nước vẫn ghi hai người là vợ chồng. Nếu bạn nghe tin như vậy, hãy tìm cách lấy giấy tờ xác thực trước khi làm bất cứ việc gì dựa trên tin đó.
Trường hợp biệt tích lâu năm, không ai biết người kia còn sống hay không, luật có những thủ tục riêng như yêu cầu toà tuyên bố mất tích hoặc giải quyết ly hôn khi một bên vắng mặt. Đây là phần việc của toà án và những chuyên mục khác; ở góc hộ tịch, điều cần nhớ là chừng nào chưa có phán quyết, tình trạng hôn nhân trên giấy tờ của bạn chưa thay đổi.
Khi ly thân nên chuyển thành ly hôn
Không ai bắt buộc vợ chồng đang sống riêng phải ly hôn. Nhưng có những dấu hiệu cho thấy giữ tình trạng lửng lơ đang gây hại nhiều hơn:
- Bạn hoặc người kia đã có người mới và muốn tiến tới kết hôn.
- Người kia đang vay nợ lớn, làm ăn rủi ro mà bạn lo bị liên đới.
- Có tài sản lớn đang hình thành mà hai người không thống nhất được việc chia.
- Con cái cần giấy tờ, hồ sơ đi học hay đi nước ngoài đòi chữ ký của cả hai mà một người không hợp tác.
- Có bạo lực, đe doạ hay quấy rối; lúc này an toàn đi trước, thủ tục đi sau.
Ngược lại, có những cặp chọn sống riêng lâu dài vì con, vì cha mẹ già hay vì lý do riêng, và vẫn ổn khi hai bên rõ ràng về tài sản và trách nhiệm. Đó là lựa chọn của mỗi gia đình.
Ly hôn tại toà là một thủ tục riêng mà chuyên mục này chỉ nhắc tới. Khi đã có bản án hoặc quyết định ly hôn, hãy nhớ đề nghị ghi việc ly hôn vào sổ hộ tịch để giấy tờ của bạn phản ánh đúng tình trạng mới.
Câu hỏi thường gặp
Ly thân bao nhiêu năm thì tự động được coi là ly hôn?
Không có mốc nào cả. Dù sống riêng bao lâu, hôn nhân chỉ chấm dứt khi có bản án hoặc quyết định ly hôn của toà án có hiệu lực, hoặc khi một bên chết hay bị toà tuyên bố là đã chết. Thời gian ly thân dài có thể là một tình tiết toà xem xét khi giải quyết ly hôn, nhưng không tự thay cho bản án.
Đang ly thân có xin được giấy xác nhận độc thân không?
Không. Giấy xác nhận tình trạng hôn nhân phản ánh đúng sự thật trong hộ tịch, nên sẽ ghi bạn đang có vợ hoặc chồng. Cố tình khai gian để được cấp giấy độc thân là vi phạm pháp luật, và giấy cấp ra trên cơ sở khai gian có thể bị thu hồi, kéo theo hệ quả cho các việc dùng giấy đó.
Ly thân rồi có tách hộ khẩu được không?
Được. Việc đăng ký cư trú ở nơi khác là quyền của mỗi người theo pháp luật cư trú, không phụ thuộc tình trạng hôn nhân. Tách hộ không làm thay đổi quan hệ vợ chồng và không phải căn cứ để coi hai người đã ly hôn.
Lương kiếm được khi đang ly thân có phải chia cho vợ hoặc chồng không?
Theo chế độ tài sản theo luật định, thu nhập trong thời kỳ hôn nhân là tài sản chung, kể cả khi đang sống riêng. Muốn thu nhập của mình là tài sản riêng, vợ chồng có thể thoả thuận chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân, hoặc yêu cầu toà chia khi không thoả thuận được.
Đang ly thân mà sinh con với người khác thì giấy khai sinh ghi thế nào?
Con sinh ra trong thời kỳ hôn nhân được pháp luật suy đoán là con chung của vợ chồng. Muốn xác định khác đi phải có chứng cứ và thực hiện theo thủ tục luật định, có thể phải qua toà. Đây là vấn đề về xác định cha mẹ con, nên tìm hiểu kỹ trước khi làm khai sinh cho con.
Ly thân có ảnh hưởng gì đến quyền thừa kế giữa hai vợ chồng không?
Vì về pháp lý vẫn là vợ chồng, nếu một người mất trong thời gian ly thân thì người còn lại vẫn ở hàng thừa kế theo pháp luật của người kia. Chi tiết về chia di sản thuộc lĩnh vực thừa kế, bài này chỉ nêu để bạn biết tình trạng ly thân không làm mất quyền này.