Khi người cha đã mất mà chưa kịp làm thủ tục nhận con, việc xác định cha cho đứa trẻ không làm được ở uỷ ban xã nữa mà phải do toà án quyết định, và người đứng đơn là người mẹ hoặc chính đứa con thông qua người đại diện; ông bà nội đóng vai trò hỗ trợ chứng cứ, nhất là mẫu giám định.
Tình huống này thường đến bất ngờ: một tai nạn, một cơn bệnh nặng, trong khi đôi trẻ chưa cưới hoặc đang chờ đủ tuổi kết hôn. Gia đình nội muốn nhận cháu, người mẹ muốn con có tên cha, nhưng ra uỷ ban thì được trả lời là không làm được. Bài này giải thích vì sao, ai có quyền yêu cầu, giám định khi không còn mẫu của người cha, chứng cứ ngoài ADN, các bước ở toà và việc giấy tờ của cháu sau khi có quyết định.
Vì sao uỷ ban xã không làm được khi người cha đã mất
Thủ tục nhận cha, mẹ, con ở cơ quan hộ tịch được thiết kế cho trường hợp các bên còn sống, cùng có mặt và cùng thừa nhận. Người nhận cha là người tự mình khẳng định “đây là con của mình” bằng chữ ký trên tờ khai; khi người đó đã mất thì không còn ai đứng ở vị trí đó được nữa. Ông bà nội, dù thương cháu và chắc chắn đến đâu, cũng không thể ký thay con trai mình.
Luật Hôn nhân và gia đình 2014 xử lý đúng khoảng trống này: khi người được yêu cầu xác định là cha, mẹ hoặc con đã chết, việc xác định thuộc thẩm quyền của toà án. Nghĩa là quan hệ cha con vẫn có thể được pháp luật công nhận sau khi người cha mất, chỉ là phải qua một phán quyết thay vì một chữ ký.
Nhiều gia đình mất vài tháng đi lại giữa uỷ ban xã và các nơi khác vì không biết điều này. Có nơi còn được khuyên “cứ khai ông bà nội làm người giám hộ là xong”, nhưng giám hộ và xác định cha là hai việc khác hẳn nhau: giám hộ không ghi tên ai vào ô người cha trên giấy khai sinh. Biết ngay từ đầu là phải ra toà giúp gia đình tập trung vào việc quan trọng nhất là gom chứng cứ khi ký ức và đồ vật của người đã mất còn đầy đủ.
Ai được đứng đơn, và ông bà nội ở vị trí nào
Người mẹ. Người mẹ có quyền yêu cầu toà xác định cha cho con. Đây là đường phổ biến nhất khi đứa trẻ còn nhỏ, vì người mẹ đồng thời là người đại diện theo pháp luật của con.
Người con. Con có quyền nhận cha, kể cả khi cha đã chết. Con đã thành niên tự mình đứng đơn; con chưa thành niên thì thông qua người đại diện, thường là mẹ.
Người giám hộ của con. Nếu người mẹ cũng không còn hoặc không đủ năng lực, người giám hộ của đứa trẻ có quyền yêu cầu thay cho cháu. Ông bà nội có thể ở vị trí này nếu đã được cử, công nhận làm người giám hộ theo đúng thủ tục.
Một số cơ quan, tổ chức. Luật cho phép cơ quan quản lý nhà nước về gia đình, về trẻ em và Hội Liên hiệp phụ nữ yêu cầu toà xác định cha, mẹ cho trẻ chưa thành niên trong những trường hợp luật định. Trên thực tế, ít gia đình phải đi đến đường này.
Ông bà nội khi không phải người giám hộ. Ông bà nội không nằm trong danh sách người được tự mình yêu cầu toà xác định cha cho cháu. Vai trò thật của ông bà là người có quyền lợi liên quan: cung cấp mẫu giám định, cung cấp đồ dùng, thư từ, ảnh của con trai, làm chứng về mối quan hệ, và ủng hộ người mẹ đứng đơn. Khi người mẹ không muốn làm, ông bà nên nói chuyện thẳng với người mẹ thay vì tìm cách đi đường khác.
Giám định khi không còn mẫu của người cha
Đây là phần gia đình hay hỏi nhất. Khi người cha còn sống, giám định cha con chỉ cần so mẫu của cha với mẫu của con. Khi người cha đã mất, tổ chức giám định phải đi đường vòng: so mẫu của đứa trẻ với mẫu của những người cùng huyết thống phía nội, thường là ông bà nội ruột, hoặc anh chị em ruột cùng cha của người đã mất.
Về nguyên lý, nếu có đủ mẫu của cả ông nội và bà nội ruột, tổ chức giám định có thể suy ra phần gen mà người cha đã nhận từ hai người và đối chiếu với phần gen đứa trẻ nhận từ phía cha. Khi chỉ còn một trong hai người, hoặc chỉ còn anh chị em của người cha, độ chắc chắn của kết luận thường thấp hơn và tổ chức giám định sẽ ghi rõ giới hạn đó. Với cháu trai, việc so sánh nhiễm sắc thể Y với ông nội hoặc chú, bác ruột có thể cho biết cùng dòng nội hay không, nhưng không phân biệt được đúng là con của người anh hay người em.
Một số gia đình còn giữ đồ cá nhân của người đã mất như bàn chải, lược có tóc, hoặc mẫu bệnh phẩm còn lưu ở bệnh viện. Những mẫu này có thể dùng được hoặc không, tuỳ tình trạng bảo quản và tuỳ việc chứng minh mẫu đúng là của người đó. Khi đã có vụ án, nên để toà trưng cầu và tổ chức giám định trực tiếp tiếp nhận, niêm phong mẫu, thay vì gia đình tự mang đi làm ở nơi bất kỳ rồi nộp kết quả.
Phương án khai quật hài cốt để lấy mẫu là rất nặng nề về tình cảm và thủ tục, chỉ đặt ra khi không còn cách nào khác, phải được sự đồng ý và tuân thủ quy định về mai táng tại địa phương. Phần lớn các vụ không cần đến bước này nếu ông bà nội còn sống và hợp tác.
Chứng cứ ngoài ADN mà gia đình nên gom sớm
Toà xác định quan hệ cha con trên toàn bộ chứng cứ, không chỉ trên một tờ kết quả giám định. Những thứ sau rất dễ thất lạc trong những tháng sau đám tang, nên gom càng sớm càng tốt:
- Tin nhắn, ảnh, video trên điện thoại và tài khoản mạng xã hội của người đã mất có nhắc đến người mẹ và đứa trẻ; ghi lại ngày giờ và cách truy cập, không chỉnh sửa nội dung.
- Giấy tờ khám thai, giấy ra viện khi sinh có tên người cha đi cùng hoặc ký giấy, hoá đơn mua đồ cho mẹ và bé.
- Chứng từ chuyển tiền của người cha cho người mẹ trong thời gian mang thai và sau khi sinh.
- Lời khai của người thân, bạn bè, đồng nghiệp biết về mối quan hệ, về việc người cha từng giới thiệu đứa trẻ là con mình.
- Những giấy tờ dang dở: tờ khai đăng ký kết hôn chưa nộp, hồ sơ nhận con chuẩn bị dở, thư từ trao đổi với cơ quan nào đó.
- Thông tin về tài khoản, hợp đồng bảo hiểm, sổ bảo hiểm xã hội của người đã mất, vì chúng liên quan đến quyền lợi của đứa trẻ sau này.
Gia đình nên thống nhất một người giữ bản gốc, các bên khác giữ bản sao. Tranh cãi về việc ai cầm điện thoại, ai giữ giấy tờ của người đã mất là nguyên nhân hay gặp làm hai bên nội ngoại mất lòng nhau đúng lúc cần đứng cùng một phía.
Các bước từ lúc quyết định đến khi cháu có tên cha
Một trình tự thường gặp, có thể co giãn tuỳ từng vụ:
- Hai bên gia đình ngồi lại thống nhất: người mẹ đứng đơn, ông bà nội cam kết cung cấp mẫu và chứng cứ.
- Xin trích lục khai tử của người cha và bản sao giấy khai sinh của đứa trẻ.
- Người mẹ nộp đơn yêu cầu toà án nơi cư trú xác định cha cho con, kèm chứng cứ và đề nghị trưng cầu giám định. Khi không có ai tranh chấp, việc này thường được giải quyết theo thủ tục việc dân sự; nếu có người phản đối, như một người thừa kế khác của người cha, thì có thể chuyển thành vụ án.
- Ông bà nội và những người có mẫu cần thiết đến nơi giám định theo lịch toà sắp xếp.
- Toà mở phiên họp hoặc phiên toà, ra quyết định hoặc bản án xác định người đã mất là cha của đứa trẻ.
- Khi quyết định có hiệu lực, người mẹ mang đến uỷ ban nhân dân cấp xã nơi đã đăng ký khai sinh cho con để ghi chú thông tin người cha vào sổ hộ tịch và xin bản trích lục mới.
Ông bà nội nên được toà ghi nhận là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan nếu có tranh chấp về tài sản, để nắm được thông tin và trình bày ý kiến khi cần.
Sau quyết định của toà: giấy tờ và quyền lợi của cháu
Quyết định xác định cha có hiệu lực làm thay đổi hồ sơ hộ tịch của đứa trẻ: thông tin người cha được ghi bổ sung vào sổ khai sinh, bản trích lục mới có tên cha. Thông tin này về sau được đồng bộ sang cơ sở dữ liệu dân cư. Họ của cháu không tự động đổi theo cha; nếu gia đình muốn cháu mang họ nội, phải làm thủ tục thay đổi họ, và cháu từ đủ 9 tuổi phải đồng ý.
Về quyền lợi, đứa trẻ được xác định là con thì đứng ở hàng thừa kế thứ nhất của người cha, ngang với ông bà nội nếu ông bà còn sống. Phần chia di sản cụ thể thuộc chủ đề thừa kế và nên được bàn riêng, tốt nhất là sau khi quan hệ cha con đã rõ ràng, để tránh cảm giác gia đình nội “nhận cháu vì tài sản” hay người mẹ “đòi tên cha vì tài sản”.
Nếu người cha có tham gia bảo hiểm xã hội, đứa trẻ có thể thuộc diện được hưởng chế độ tử tuất dành cho thân nhân. Điều kiện cụ thể và giấy tờ cần nộp phụ thuộc quy định bảo hiểm xã hội hiện hành, bạn nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi người cha tham gia và mang theo quyết định của toà. Những khoản như bảo hiểm nhân thọ thì phụ thuộc người thụ hưởng ghi trong hợp đồng.
Giữ hoà khí giữa hai bên gia đình
Phần khó nhất của những vụ này thường không nằm ở thủ tục mà ở quan hệ giữa người mẹ và gia đình nội. Ông bà vừa mất con, nhìn đứa cháu như phần còn lại của con mình; người mẹ vừa mất người thương, lại lo bị gia đình nội “giành con”. Hai nỗi lo đó dễ va vào nhau trong từng câu nói.
Một vài điều giúp mọi việc nhẹ hơn: nói rõ từ đầu rằng xác định cha không làm thay đổi người trực tiếp nuôi cháu; để người mẹ quyết định họ và nơi học của con; ông bà được thăm cháu theo lịch hai bên thống nhất; tiền bạc và di sản để bàn sau, có người làm chứng. Ông bà nội không có quyền đương nhiên đón cháu về nuôi chỉ vì đã được xác định là cháu nội, trừ khi người mẹ đồng ý hoặc có quyết định khác của cơ quan có thẩm quyền vì lợi ích của đứa trẻ.
Nếu đã có mâu thuẫn, đặc biệt khi có tài sản lớn hoặc có thêm người khác tự nhận là vợ, con của người đã mất, gia đình nên tìm người làm nghề tư vấn trước khi nộp đơn. Trong những ca không tranh chấp, nhiều gia đình đã đi hết thủ tục mà vẫn giữ được tình thân, và đứa trẻ lớn lên biết đầy đủ cả hai phía của mình.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà nội có tự đứng đơn xin toà xác định cha cho cháu được không?
Theo Luật Hôn nhân và gia đình, người có quyền yêu cầu là cha, mẹ, con, người giám hộ và một số cơ quan, tổ chức. Ông bà nội chỉ đứng đơn được khi đang là người giám hộ hợp pháp của cháu; còn lại ông bà hỗ trợ người mẹ.
Giám định ADN qua ông bà nội có chính xác không?
Khi có đủ mẫu của cả ông nội và bà nội ruột, kết quả thường đủ để kết luận. Chỉ còn một người hoặc chỉ còn anh chị em của người cha thì độ chắc chắn thấp hơn; tổ chức giám định sẽ ghi rõ mức độ kết luận để toà đánh giá cùng chứng cứ khác.
Cha đã mất thì uỷ ban xã có đăng ký nhận cha cho con được không?
Không. Thủ tục ở cơ quan hộ tịch cần các bên còn sống và có mặt. Khi người được yêu cầu xác định là cha đã chết, Luật Hôn nhân và gia đình giao việc này cho toà án.
Sau khi toà xác định, cháu có bắt buộc mang họ nội không?
Không bắt buộc. Thay đổi họ là thủ tục riêng ở cơ quan hộ tịch, người đại diện của cháu làm đơn và cháu từ đủ 9 tuổi phải đồng ý. Không đổi họ thì quan hệ cha con vẫn có hiệu lực đầy đủ.
Được xác định là con thì cháu có quyền thừa kế tài sản của cha không?
Có. Con là người thừa kế hàng thứ nhất theo pháp luật, cùng hàng với cha mẹ và vợ hoặc chồng của người đã mất. Việc chia cụ thể phụ thuộc di chúc nếu có và thoả thuận của những người thừa kế, nên bàn riêng sau khi có quyết định của toà.
Người mẹ không muốn làm thủ tục thì ông bà nội có cách nào khác không?
Khi đứa trẻ chưa thành niên và người mẹ là người đại diện, ông bà không tự đứng đơn được. Cách thực tế là nói chuyện với người mẹ, tôn trọng quyết định của người mẹ, và chờ đến khi cháu đủ tuổi tự quyết định việc nhận cha.