Sau khi đăng ký khai tử, thông tin được cập nhật vào Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư với trạng thái người đó đã chết, và thẻ căn cước của người mất không còn dùng được cho giao dịch. Việc nộp lại thẻ thực hiện theo hướng dẫn của cơ quan công an nơi cư trú; số định danh cá nhân của người mất không bị xoá và không cấp lại cho người khác.
Nhiều gia đình không biết nên làm gì với thẻ căn cước, chứng minh nhân dân cũ, hộ chiếu, giấy phép lái xe của người thân sau khi mất: nộp lại, cắt huỷ, hay cất giữ làm kỷ niệm. Bài này giải thích từng loại, việc dữ liệu dân cư được cập nhật ra sao, cách kiểm tra, và các rủi ro khi thông tin của người đã mất bị người khác lợi dụng.
Thẻ căn cước còn giá trị gì sau khi người giữ thẻ mất
Thẻ căn cước là giấy tờ tuỳ thân để chứng minh một người đang sống là ai. Khi người đó mất, thẻ không còn mục đích đó nữa. Luật Căn cước 2023 có hiệu lực từ 1/7/2024 có quy định về các trường hợp thu hồi, giữ thẻ; cách áp dụng cho thẻ của người đã mất và thủ tục nộp lại do cơ quan công an hướng dẫn, nên bạn đối chiếu với công an xã nơi cư trú.
Về thực tế, khi trạng thái trong dữ liệu dân cư đã chuyển thành đã chết, mọi hệ thống đối chiếu với dữ liệu dân cư như ngân hàng, cơ sở y tế, sân bay, nhà mạng sẽ không chấp nhận thẻ đó cho giao dịch mới. Nghĩa là, dù gia đình còn giữ thẻ, không ai dùng được thẻ để mở tài khoản, vay tiền, làm thủ tục thay người mất một cách hợp pháp.
Tuy vậy, thẻ và bản sao thẻ vẫn còn giá trị như một tài liệu chứng minh nhân thân của người đã mất trong các thủ tục về sau: khai nhận di sản, rút tiền gửi, sang tên tài sản. Công chứng viên, ngân hàng, cơ quan đăng ký đất đai thường cần đối chiếu thông tin của người mất qua giấy tờ tuỳ thân. Đây là lý do không nên huỷ thẻ trước khi xong các việc đó, trừ khi cơ quan công an yêu cầu nộp lại.
Nộp lại hay giữ: cách làm thực tế
Hỏi công an xã trước. Khi làm khai tử hoặc sau đó, hỏi công an xã nơi cư trú về việc có phải nộp lại thẻ căn cước của người mất không, nộp lúc nào. Có nơi yêu cầu nộp lại, có nơi chỉ cập nhật dữ liệu và để gia đình giữ. Làm theo hướng dẫn đó là chắc chắn nhất.
Chụp và sao trước khi nộp. Nếu phải nộp lại, hãy chụp hai mặt thẻ và xin chứng thực vài bản sao trước. Sau này làm thừa kế, bạn sẽ cần bản sao, và không còn thẻ gốc để chứng thực nữa.
Cất giữ an toàn nếu được giữ. Nếu được giữ, cất thẻ cùng trích lục khai tử và các giấy tờ của người mất ở một nơi, giao cho một người chịu trách nhiệm. Đừng để thẻ trong ví cũ, ngăn kéo ai cũng mở được.
Không bỏ thẻ vào quan tài, không đốt theo tục lệ. Có nơi theo phong tục để giấy tờ theo người đã khuất. Với thẻ căn cước, việc này làm gia đình mất một tài liệu cần cho thừa kế, và nếu sau này cơ quan yêu cầu nộp lại thì không còn để nộp.
Không tự cắt huỷ khi chưa xong việc. Một số gia đình cắt đôi thẻ để tránh bị lợi dụng. Ý tốt, nhưng nên chờ đến khi xong các thủ tục cần đối chiếu thẻ gốc. Rủi ro bị lợi dụng thẻ của người đã mất đã giảm nhiều khi dữ liệu dân cư được cập nhật.
Từng loại giấy tờ tuỳ thân của người mất
Bảng dưới gợi ý cách xử lý thường gặp. Mỗi loại do một cơ quan quản lý, nên hướng dẫn chính thức có thể khác; hỏi cơ quan quản lý loại giấy đó.
| Giấy tờ | Xử lý thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Thẻ căn cước, thẻ căn cước công dân | Theo hướng dẫn công an nơi cư trú; giữ bản sao chứng thực | Cần cho khai nhận di sản |
| Chứng minh nhân dân cũ | Giữ lại cùng hồ sơ | Hữu ích khi sổ đỏ, sổ tiết kiệm cũ ghi số chứng minh |
| Hộ chiếu | Báo cơ quan quản lý xuất nhập cảnh để huỷ giá trị theo hướng dẫn | Giữ bản chụp trang thông tin |
| Giấy phép lái xe | Hết giá trị sử dụng; hỏi cơ quan quản lý nếu cần thu hồi | Không ảnh hưởng việc sang tên xe thừa kế |
| Thẻ bảo hiểm y tế | Cập nhật qua liên thông hoặc báo cơ quan bảo hiểm | Liên quan chế độ của thân nhân |
| Tài khoản định danh điện tử | Cập nhật theo trạng thái dữ liệu dân cư | Không đăng nhập tài khoản của người mất để làm thủ tục |
Chứng minh nhân dân cũ đáng được giữ kỹ. Nhiều giấy tờ tài sản cấp từ trước khi có căn cước ghi số chứng minh cũ; khi làm thừa kế, tờ giấy nhỏ đó giúp chứng minh người đứng tên trên sổ đỏ và người trong trích lục khai tử là một.
Số định danh cá nhân của người mất
Số định danh cá nhân được cấp một lần cho mỗi công dân và gắn với người đó suốt đời. Khi người đó mất, số định danh không bị xoá khỏi dữ liệu mà được giữ cùng trạng thái đã chết. Số này không được cấp lại cho người khác.
Điều này có ý nghĩa thực tế: trong các thủ tục sau khi mất, số định danh của người mất là sợi chỉ nối các giấy tờ lại với nhau. Trích lục khai tử ghi số định danh; các tài khoản ngân hàng, sổ bảo hiểm xã hội, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cấp gần đây cũng gắn với số đó. Khi các cơ quan đối chiếu, số định danh giúp xác định đúng người, kể cả khi họ tên trên các giấy tờ cũ có khác biệt nhỏ.
Vì vậy khi đi khai tử, hãy bảo đảm số định danh của người mất được ghi đúng trên trích lục. Một số sai ở đây có thể khiến dữ liệu được cập nhật cho nhầm người, một lỗi hiếm nhưng rất phiền khi xảy ra.
Người mất từ trước khi có dữ liệu dân cư mà chưa từng khai tử
Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư được xây dựng và đưa vào vận hành trong mấy năm gần đây, với dữ liệu ban đầu thu thập từ sổ hộ khẩu, hồ sơ cư trú và các nguồn khác. Nếu một người mất từ nhiều năm trước mà gia đình chưa từng đăng ký khai tử, và tên người đó vẫn còn trong sổ hộ khẩu cũ, dữ liệu dân cư có thể vẫn ghi người đó còn sống.
Tình trạng này thường lộ ra khi gia đình làm thủ tục khác: tách hộ, chuyển chủ hộ, khai nhận di sản, hoặc khi các thành viên còn lại được hỏi về một người trong hộ không còn ai thấy. Cách giải quyết là đăng ký khai tử, dù đã muộn nhiều năm, để dữ liệu được cập nhật. Việc khai tử muộn nhằm làm thừa kế đã có hướng dẫn kỹ ở trang chuyên về thừa kế; ở đây chỉ nhắc rằng ngay cả khi không có tài sản gì để chia, khai tử vẫn cần để dữ liệu dân cư của hộ gia đình đúng.
Với những trường hợp này, thẻ căn cước thường không tồn tại vì người mất trước khi cấp thẻ; giấy tờ tuỳ thân còn lại có khi chỉ là chứng minh nhân dân cũ hoặc tên trong sổ hộ khẩu. Hãy giữ kỹ những giấy đó và mang theo khi đi khai tử.
Dữ liệu dân cư cập nhật khi nào và cách kiểm tra
Việc cập nhật dữ liệu dân cư sau khai tử thường đi tự động qua kết nối giữa hệ thống hộ tịch và dữ liệu dân cư. Gia đình có thể kiểm tra theo thứ tự:
- Sau khi nhận trích lục khai tử, hỏi cán bộ hộ tịch dữ liệu đã được chuyển sang hệ thống dân cư chưa.
- Nếu đã nộp gói thủ tục liên thông khai tử, xoá đăng ký thường trú, theo dõi kết quả trên Cổng Dịch vụ công hoặc tại bộ phận một cửa.
- Sau một thời gian, hỏi công an xã nơi cư trú về trạng thái của người mất trong dữ liệu dân cư và việc xoá đăng ký thường trú.
- Kiểm tra thông tin cư trú của hộ gia đình, xem người mất đã được cập nhật đúng chưa; nếu người mất là chủ hộ, hỏi về việc thay đổi chủ hộ.
- Nếu sau thời gian hợp lý vẫn chưa cập nhật, mang trích lục khai tử tới công an xã đề nghị kiểm tra.
Phần trình tự liên thông khai tử, xoá đăng ký thường trú, trợ cấp mai táng đã có hướng dẫn riêng ở trang chuyên về trình tự thủ tục; ở đây chỉ nhắc việc kiểm tra để dữ liệu không bị treo.
Phòng thông tin của người đã mất bị lợi dụng
Thông tin của người đã mất vẫn có thể bị kẻ gian tìm cách dùng, nhất là trong thời gian dữ liệu chưa kịp cập nhật. Một số việc gia đình nên làm:
- Khai tử sớm, vì dữ liệu dân cư chỉ cập nhật sau khi có đăng ký khai tử.
- Không đăng ảnh giấy tờ của người mất lên mạng xã hội, kể cả trong thông báo tang lễ.
- Báo ngân hàng nơi người mất có tài khoản để ngân hàng phong toả hoặc xử lý theo quy định, tránh giao dịch giả mạo.
- Kiểm tra và báo nhà mạng với các số thuê bao đứng tên người mất, theo hướng dẫn của nhà mạng.
- Không dùng thẻ, tài khoản của người mất để làm thủ tục, kể cả với ý tốt; việc đó có thể bị xem là giả mạo.
- Cảnh giác với cuộc gọi tự xưng cơ quan nhà nước đòi thông tin của người mất để giải quyết chế độ; liên hệ trực tiếp cơ quan qua kênh chính thức.
Nếu phát hiện có người dùng thông tin của người đã mất để vay tiền, mở tài khoản, ký hợp đồng, hãy trình báo công an và thông báo cho bên liên quan. Mang theo trích lục khai tử để chứng minh thời điểm mất.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc nộp lại thẻ căn cước của người đã mất không?
Luật Căn cước 2023 có quy định về thu hồi thẻ, nhưng cách thực hiện với thẻ của người đã mất do cơ quan công an hướng dẫn. Bạn hỏi công an xã nơi cư trú để biết có phải nộp và nộp lúc nào; nếu phải nộp, chụp và chứng thực bản sao trước.
Gia đình có được dùng thẻ căn cước của người mất để rút tiền trong tài khoản không?
Không. Tiền trong tài khoản của người mất là di sản, phải làm thủ tục thừa kế. Dùng thẻ căn cước, mật khẩu của người mất để rút tiền có thể vi phạm pháp luật và gây tranh chấp giữa những người thừa kế.
Số định danh của người mất có được cấp lại cho cháu sinh sau không?
Không. Mỗi số định danh cá nhân chỉ cấp cho một người, gắn với người đó kể cả sau khi mất, và không cấp lại cho ai khác. Trẻ sinh sau được cấp số định danh mới của riêng mình khi đăng ký khai sinh.
Chứng minh nhân dân cũ của người mất có cần giữ không?
Nên giữ. Giấy tờ tài sản cấp trước đây thường ghi số chứng minh cũ. Khi làm thừa kế, chứng minh nhân dân cũ giúp chứng minh người đứng tên tài sản và người trong trích lục khai tử là một người.
Người mất là chủ hộ thì hộ gia đình có phải làm gì?
Khi chủ hộ mất, thông tin cư trú của hộ cần cập nhật chủ hộ mới. Thường các thành viên thống nhất cử người làm chủ hộ và đăng ký thay đổi với công an xã. Hỏi công an xã nơi cư trú về giấy tờ cần mang.
Dữ liệu dân cư chưa cập nhật trạng thái đã chết thì có ảnh hưởng gì không?
Có thể ảnh hưởng: chế độ tử tuất, mai táng chưa giải quyết được, các dịch vụ gắn với người mất chưa dừng, và rủi ro bị lợi dụng cao hơn. Mang trích lục khai tử tới công an xã để đề nghị kiểm tra và cập nhật.