Khi cha và mẹ thuộc hai dân tộc khác nhau, dân tộc của con khi khai sinh được ghi theo dân tộc của cha hoặc mẹ do hai người thoả thuận; không thoả thuận được thì theo tập quán; nếu tập quán hai bên khác nhau thì theo tập quán của dân tộc ít người hơn. Ba tầng này nằm trong Điều 29 Bộ luật Dân sự 2015 và được áp dụng ngay ở bước điền tờ khai đăng ký khai sinh.
Phần lớn gia đình không bao giờ phải đi tới tầng thứ hai, vì cha mẹ thường đã thống nhất từ trước hoặc thậm chí không nghĩ đó là một lựa chọn. Vấn đề hay nảy sinh khi người đi khai sinh không phải cha mẹ, khi cha mẹ không sống cùng nhau, hoặc khi hai bên gia đình có quan niệm khác nhau về chuyện con theo bên nội hay bên ngoại. Bài này giải thích từng tầng, cách ghi thoả thuận, ý nghĩa thực tế của "tập quán" và "dân tộc ít người hơn", và những điều nên cân nhắc trước khi ghi một ô tưởng như nhỏ trên tờ khai.
Tầng một: cha mẹ thoả thuận
Thoả thuận của cha mẹ là căn cứ ưu tiên. Hai người có thể chọn dân tộc của cha hoặc của mẹ, không cần giải thích lý do. Luật không đặt sẵn mặc định "con theo cha" như nhiều người vẫn tưởng; quan niệm đó đến từ tập quán của một số dân tộc chứ không phải quy định chung cho mọi gia đình.
Thoả thuận được thể hiện qua tờ khai đăng ký khai sinh. Nếu cả cha và mẹ cùng đi đăng ký và cùng ký, việc ghi dân tộc trên tờ khai chính là thoả thuận. Nếu chỉ một người đi, hoặc ông bà đi đăng ký thay, nên có văn bản ngắn của người còn lại thể hiện ý kiến về dân tộc của con để tránh tranh cãi về sau. Văn bản này không có mẫu bắt buộc; nội dung cần có là họ tên, giấy tờ tuỳ thân của người viết, quan hệ với trẻ, dân tộc chọn cho con và chữ ký.
Thoả thuận chỉ có giá trị trong phạm vi dân tộc của cha hoặc mẹ. Cha người Tày, mẹ người Kinh không thể thoả thuận để con mang dân tộc Nùng của bà nội. Trường hợp cha hoặc mẹ là người nước ngoài thì cách ghi dân tộc phức tạp hơn vì danh mục dân tộc Việt Nam chỉ gồm 54 dân tộc; bạn nên hỏi kỹ cơ quan hộ tịch nơi đăng ký trước khi điền.
Tầng hai và tầng ba: tập quán, rồi dân tộc ít người hơn
Tập quán ở đây là gì. Đó là quy tắc ứng xử được cộng đồng một dân tộc thừa nhận và áp dụng lâu đời về việc con thuộc về bên nào. Nhiều dân tộc theo chế độ phụ hệ, con theo dòng cha. Một số dân tộc ở Tây Nguyên như Ê Đê, Gia Rai có truyền thống mẫu hệ, con theo dòng mẹ. Cũng có nơi tập quán linh hoạt, tuỳ gia đình.
Khi tập quán hai bên giống nhau. Ví dụ giả định: cha người Tày, mẹ người Kinh, không thoả thuận được. Cả hai dân tộc trong cách hiểu phổ biến đều theo dòng cha, nên tập quán chung dẫn tới con mang dân tộc Tày của cha. Kết luận này vẫn phải được cơ quan hộ tịch xem xét theo hoàn cảnh cụ thể.
Khi tập quán hai bên khác nhau. Ví dụ giả định: cha người Kinh, mẹ người Ê Đê. Tập quán bên cha cho con theo cha, tập quán bên mẹ cho con theo mẹ. Lúc này luật chọn tập quán của dân tộc ít người hơn. Dân tộc Ê Đê có số dân ít hơn dân tộc Kinh rất nhiều, nên áp dụng tập quán Ê Đê, con theo dân tộc của mẹ.
"Ít người hơn" được hiểu theo số dân. So sánh dựa trên quy mô dân số của hai dân tộc, thường theo kết quả tổng điều tra dân số gần nhất. Với các cặp như Kinh với một dân tộc thiểu số, kết quả rõ ràng. Với hai dân tộc thiểu số có quy mô gần nhau, cán bộ hộ tịch có thể cần tham khảo số liệu chính thức.
Thực tế hiếm khi phải đi tới tầng ba. Quy tắc này chủ yếu là van an toàn khi cha mẹ thật sự bất đồng. Nếu bạn đang rơi vào tình huống đó, hãy coi nó như dấu hiệu cần nói chuyện kỹ hơn trong gia đình, vì dù ô dân tộc được ghi theo cách nào, bên còn lại cũng có thể không vui.
Một số tình huống và kết quả thường gặp
Các tình huống dưới đây là ví dụ giả định, giúp bạn hình dung cách áp dụng. Hồ sơ thật luôn được xét theo giấy tờ và hoàn cảnh cụ thể.
| Tình huống | Cách xác định | Kết quả thường gặp |
|---|---|---|
| Cha Mường, mẹ Kinh, hai người thống nhất cho con theo mẹ | Thoả thuận | Con mang dân tộc Kinh |
| Cha Kinh, mẹ Thái, chỉ ông nội đi khai sinh, không có ý kiến của mẹ | Cần làm rõ thoả thuận của cha mẹ | Nên bổ sung văn bản thể hiện ý kiến của cha mẹ trước khi ghi |
| Cha Kinh, mẹ Gia Rai, không thoả thuận được | Tập quán khác nhau, theo tập quán dân tộc ít người hơn | Thường dẫn tới dân tộc của mẹ |
| Chưa xác định được cha, mẹ là người Khmer | Chỉ có dân tộc của mẹ | Con mang dân tộc Khmer; nếu sau này nhận cha khác dân tộc thì có thể xác định lại |
| Cha là người nước ngoài, mẹ người Kinh | Cần hỏi cơ quan hộ tịch cách ghi | Tuỳ hồ sơ; không tự suy diễn |
Bảng này không thay cho ý kiến của cơ quan hộ tịch. Mục đích là giúp bạn biết mình đang ở tầng nào, để chuẩn bị đúng giấy tờ và đúng câu hỏi khi đi đăng ký.
Khi người đi khai sinh không phải cha mẹ
Luật Hộ tịch giao trách nhiệm đăng ký khai sinh trước hết cho cha mẹ; khi cha mẹ không thể đi thì ông bà, người thân thích khác hoặc cá nhân, tổ chức đang nuôi dưỡng trẻ có trách nhiệm đi đăng ký. Đây là chỗ hay sinh chuyện về dân tộc: ông bà nội đi đăng ký thì thường ghi theo bên nội, ông bà ngoại đi thì nghiêng về bên ngoại, mà cha mẹ có khi chưa từng ngồi lại bàn.
Nếu bạn là ông bà hay người thân đi đăng ký hộ, hãy hỏi cha mẹ của cháu trước và xin một văn bản ngắn thể hiện ý kiến của họ, hoặc một tin nhắn rõ ràng để giữ lại. Cán bộ hộ tịch cũng có thể hỏi người đi đăng ký về thoả thuận của cha mẹ, và khi thấy chưa rõ thì nên dừng để làm rõ, thay vì ghi đại cho xong.
Nếu đã lỡ ghi theo ý người đi đăng ký mà cha mẹ không đồng ý, con đường sửa là xác định lại dân tộc cho con theo dân tộc của người còn lại, với điều kiện cha mẹ khác dân tộc. Đó là thủ tục riêng, mất thêm thời gian, nên làm đúng ngay từ đầu vẫn nhẹ nhàng hơn.
Điều nên cân nhắc trước khi ghi ô dân tộc
Không có lựa chọn nào đúng hay sai về mặt đạo đức. Nhưng có vài câu hỏi thực tế giúp cha mẹ quyết định thấu đáo hơn.
- Con sẽ lớn lên ở đâu, gần gũi với bên gia đình nào, sử dụng ngôn ngữ nào? Đây không phải căn cứ pháp lý, nhưng là lý do cha mẹ thường cân nhắc.
- Hai bên gia đình có quan niệm gì về việc con theo bên nào? Bàn trước một lần nhẹ hơn nhiều so với xử lý mâu thuẫn sau khi giấy tờ đã ghi.
- Có chế độ, chính sách nào gắn với dân tộc mà gia đình nghĩ tới không? Hãy nhớ chính sách thường kèm điều kiện khác như nơi cư trú, và luật cấm lợi dụng việc xác định dân tộc để trục lợi.
- Nếu sau này con muốn theo dân tộc của bên kia, con có quyền yêu cầu xác định lại; từ 15 đến dưới 18 tuổi cần con đồng ý, đủ 18 tuổi con tự quyết.
- Anh chị em của đứa trẻ đang mang dân tộc nào? Không bắt buộc giống nhau, nhưng thống nhất trong gia đình thường đỡ phải giải thích.
Ghi chép lại lý do cha mẹ chọn, dù chỉ trong một trang nhật ký gia đình, cũng là cách để sau này con hiểu vì sao mình mang dân tộc đó.
Khi giấy khai sinh chỉ có tên mẹ hoặc chỉ có tên cha
Không phải đứa trẻ nào khi khai sinh cũng có đủ thông tin cả cha lẫn mẹ. Trường hợp chưa xác định được cha, phần cha để trống và dân tộc của con ghi theo dân tộc của mẹ; không có ai để thoả thuận, cũng không cần bàn tới tập quán. Tương tự, nếu trẻ chỉ xác định được cha, ví dụ cha đăng ký khai sinh cho con khi chưa xác định được mẹ, dân tộc ghi theo cha.
Câu chuyện thay đổi khi về sau người còn lại được ghi nhận. Ví dụ giả định: con ghi theo dân tộc Mường của mẹ, ba năm sau cha người Kinh làm thủ tục nhận con và tên cha được bổ sung vào sổ hộ tịch. Lúc này cha mẹ đã là hai người khác dân tộc, nên gia đình có thể yêu cầu xác định lại dân tộc cho con theo dân tộc của cha, nếu muốn. Đây không phải việc tự động; dân tộc của con giữ nguyên cho tới khi có yêu cầu và được giải quyết.
Vì vậy, nếu gia đình đang tính chuyện nhận cha cho con, hãy bàn luôn chuyện dân tộc cùng lúc để làm một lượt. Nhiều nơi cho phép nộp các yêu cầu liên quan cùng thời điểm, nhưng thứ tự vẫn là nhận cha mẹ con trước, xác định lại dân tộc sau.
Tên dân tộc ghi thế nào cho đúng
Trên tờ khai và giấy khai sinh, dân tộc ghi theo tên gọi chính thức trong danh mục các dân tộc Việt Nam, gồm 54 dân tộc. Nhiều dân tộc có các nhóm địa phương với tên gọi riêng, ví dụ trong dân tộc Thái có các nhóm Thái Đen, Thái Trắng, nhưng ô dân tộc trên giấy tờ chỉ ghi "Thái". Tương tự, các tên gọi cũ từng dùng trong giấy tờ thời trước không còn được dùng.
Một lỗi hay gặp là ghi tên dân tộc theo giấy tờ cũ của cha hoặc mẹ, trong đó dùng tên gọi đã thay đổi. Khi điền cho con, hãy dùng tên chính thức hiện hành; còn giấy tờ của cha mẹ ghi tên cũ thì đó là việc riêng của cha mẹ, chỉ cần cán bộ hộ tịch đối chiếu được là cùng một dân tộc.
Nếu không chắc tên chính thức, bạn hỏi thẳng cán bộ tư pháp – hộ tịch khi nộp. Ghi đúng tên ngay từ đầu giúp con tránh được việc cải chính về sau, nhất là khi giấy khai sinh sẽ là căn cứ cho mọi giấy tờ khác như căn cước, hộ chiếu, học bạ.
Câu hỏi thường gặp
Luật có bắt con phải theo dân tộc của cha không?
Không. Bộ luật Dân sự để cha mẹ thoả thuận chọn dân tộc của cha hoặc của mẹ. Quan niệm con theo cha đến từ tập quán của một số dân tộc, chỉ được dùng khi cha mẹ không thoả thuận được, và còn phải xét tập quán của cả hai bên.
Thế nào là dân tộc ít người hơn?
Là dân tộc có quy mô dân số nhỏ hơn khi so sánh dân tộc của cha và của mẹ, thường căn cứ số liệu tổng điều tra dân số. Quy tắc này chỉ dùng khi cha mẹ không thoả thuận được và tập quán của hai dân tộc dẫn tới kết quả khác nhau.
Ông bà đi khai sinh cho cháu có được tự chọn dân tộc không?
Ông bà không thay cha mẹ quyết định dân tộc của cháu. Khi đi đăng ký hộ, nên mang văn bản hoặc ít nhất một tin nhắn rõ ràng thể hiện ý kiến của cha mẹ. Nếu chưa rõ thoả thuận, cán bộ hộ tịch có thể đề nghị làm rõ trước khi ghi.
Đã ghi dân tộc cho con rồi, sau này đổi được không?
Được, nếu cha mẹ khác dân tộc. Con có thể được xác định lại theo dân tộc của người còn lại thông qua thủ tục xác định lại dân tộc. Con từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi phải đồng ý, con đủ 18 tuổi tự mình yêu cầu.
Mẹ người Việt, cha người nước ngoài thì ghi dân tộc thế nào?
Danh mục dân tộc Việt Nam chỉ gồm 54 dân tộc nên cách ghi trong trường hợp này không đơn giản. Bạn nên hỏi kỹ cơ quan hộ tịch nơi đăng ký khai sinh trước khi điền tờ khai, mang theo giấy tờ của cả cha và mẹ để cán bộ hướng dẫn.
Ghi nhóm địa phương như Thái Đen vào ô dân tộc được không?
Không. Ô dân tộc ghi theo tên chính thức trong danh mục các dân tộc Việt Nam, ví dụ chỉ ghi "Thái". Tên nhóm địa phương vẫn là một phần bản sắc của gia đình nhưng không dùng làm tên dân tộc trên giấy tờ hộ tịch.