Khi cha hoặc mẹ đã thay đổi họ, họ của con không tự động đổi theo; Bộ luật Dân sự 2015 có riêng trường hợp thay đổi họ của con khi cha đẻ, mẹ đẻ thay đổi họ, nhưng vẫn phải làm thủ tục thay đổi hộ tịch cho từng người con. Nhiều gia đình chỉ phát hiện điều này khi làm hồ sơ cho con và thấy họ của cha trên căn cước khác họ của con trên giấy khai sinh.
Bài này giải thích vì sao họ của con không tự đổi, những tình huống khiến cha mẹ đổi họ, việc gì xảy ra nếu gia đình để nguyên, cách làm theo độ tuổi của con, và chuyện thông tin người cha, người mẹ trên giấy khai sinh của con sau khi cha mẹ đã đổi họ.
Luật nói gì về họ của con khi cha mẹ đổi họ
Trong danh sách các trường hợp được thay đổi họ, Bộ luật Dân sự 2015 có ghi: thay đổi họ của con khi cha đẻ, mẹ đẻ thay đổi họ. Đây là căn cứ riêng, nghĩa là gia đình không phải chứng minh thêm lý do gây nhầm lẫn hay ảnh hưởng danh dự; việc cha hoặc mẹ đã đổi họ chính là lý do.
Nhưng điều luật dùng chữ "có quyền yêu cầu", không nói họ của con đương nhiên thay đổi. Hộ tịch của mỗi người được ghi riêng trong sổ, gắn với giấy khai sinh của chính người đó. Việc thay đổi họ của cha chỉ được ghi vào hộ tịch của cha; hộ tịch của con giữ nguyên cho đến khi có yêu cầu và được cơ quan đăng ký giải quyết.
Cùng điều luật đó vẫn áp dụng hai khoản chung: con từ đủ chín tuổi phải đồng ý, và việc thay đổi họ không làm thay đổi quyền, nghĩa vụ đã xác lập theo họ cũ. Con đã thành niên tự quyết định có đổi theo cha mẹ hay không.
Cách hiểu này hợp lý nếu nhìn từ phía đứa con. Một người con hai mươi lăm tuổi đã có bằng cấp, việc làm, gia đình riêng với họ đang mang; không thể vì cha đổi họ mà cả loạt giấy tờ của người con bỗng nhiên sai. Luật để mỗi người tự quyết với họ của mình, và chỉ mở sẵn cánh cửa cho những ai muốn đi theo.
Những tình huống khiến cha hoặc mẹ đổi họ
Cha là người lưu lạc tìm lại được gia đình ruột. Người cha lớn lên với họ của gia đình nuôi, nay xác định được cha mẹ đẻ và lấy lại họ gốc. Các con của ông mang họ cũ, và gia đình muốn cả nhà cùng về một họ.
Cha thôi làm con nuôi và lấy lại họ cha mẹ đẻ. Người từng được nhận nuôi, khi quan hệ nuôi con nuôi chấm dứt, có thể yêu cầu lấy lại họ theo cha đẻ hoặc mẹ đẻ. Con của người đó đang mang họ cha mẹ nuôi của cha.
Cha được xác định cha mẹ sau nhiều năm. Có trường hợp người cha mang họ mẹ vì ông nội không nhận con, nhiều năm sau được xác định cha và đổi sang họ ông nội. Các con của ông có thể muốn đổi theo hoặc giữ nguyên.
Mẹ đổi họ trong hôn nhân có yếu tố nước ngoài. Người mẹ đổi họ theo họ người chồng nước ngoài cho phù hợp pháp luật nước đó, hoặc lấy lại họ cũ sau khi hôn nhân chấm dứt. Nếu con đang mang họ mẹ thì câu hỏi về họ của con mới đặt ra.
Cha mẹ đổi họ vì lý do khác được pháp luật hộ tịch cho phép. Những trường hợp này ít gặp, nhưng nguyên tắc giống nhau: con chỉ đổi họ theo khi có yêu cầu và được giải quyết.
Để nguyên thì sao: cha con khác họ có sai không
Không sai. Pháp luật không đòi cha và con phải cùng họ. Ngay từ khi khai sinh, họ của con đã có thể là họ cha hoặc họ mẹ theo thoả thuận. Một gia đình có cha mang họ mới, con mang họ cũ của cha vẫn hoàn toàn hợp pháp; quan hệ cha con được xác định qua hộ tịch, không qua sự trùng họ.
Điều phiền toái nằm ở chỗ khác: giấy khai sinh của con ghi tên cha theo họ cũ, trong khi căn cước của cha giờ mang họ mới. Mỗi lần làm thủ tục cần chứng minh quan hệ cha con, như hồ sơ du học, bảo lãnh, thừa kế, hưởng chế độ, gia đình phải xuất trình thêm trích lục thay đổi hộ tịch của cha để nối hai cái tên lại.
Với gia đình đông con, các con có thể chọn khác nhau: con nhỏ đổi theo cha, con lớn giữ họ cũ vì đã có nhiều giấy tờ. Điều này cũng không có gì sai, chỉ cần mỗi người hiểu rõ giấy tờ của mình sẽ ra sao.
Cũng nên nghĩ tới thế hệ sau. Nếu người con đã có con riêng, họ của cháu cũng không tự đổi khi ông đổi họ hay khi cha mẹ của cháu đổi họ. Mỗi thế hệ là một yêu cầu riêng, với điều kiện riêng về độ tuổi và sự đồng ý.
Cách làm theo độ tuổi của con
Bảng dưới tóm tắt ai đứng tên yêu cầu và cần ý kiến của ai. Thẩm quyền, hồ sơ cụ thể bạn đối chiếu với nơi tiếp nhận.
| Độ tuổi của con | Ai đứng tên yêu cầu | Ý kiến cần có | Giấy tờ căn cứ chính |
|---|---|---|---|
| Dưới 9 tuổi | Cha hoặc mẹ là người đại diện theo pháp luật | Sự thống nhất của cha mẹ | Trích lục thay đổi hộ tịch của cha hoặc mẹ |
| Từ đủ 9 đến dưới 18 tuổi | Cha hoặc mẹ là người đại diện theo pháp luật | Sự thống nhất của cha mẹ và văn bản đồng ý của con | Như trên |
| Từ đủ 18 tuổi | Chính người con | Không cần ý kiến của cha mẹ | Như trên, kèm giấy tờ của người con |
| Cháu (con của người con) | Cha mẹ của cháu | Theo độ tuổi của cháu | Cần căn cứ riêng: cha hoặc mẹ của cháu đã đổi họ |
Với con dưới mười tám tuổi, nên hỏi nơi tiếp nhận có nhận giải quyết cho nhiều con trong cùng một lần nộp hay không. Dù nộp cùng lúc, mỗi con vẫn có trích lục thay đổi hộ tịch riêng.
Các bước đổi họ cho con theo họ mới của cha mẹ
Trình tự thường gặp sau khi cha hoặc mẹ đã có trích lục thay đổi hộ tịch:
- Xin thêm bản sao trích lục thay đổi hộ tịch của cha hoặc mẹ, vì mỗi hồ sơ của con cần một bản.
- Bàn với các con, nhất là con từ đủ 9 tuổi; con không đồng ý thì không đổi họ cho con đó.
- Hỏi Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi con cư trú hoặc nơi đã đăng ký khai sinh cho con về tờ khai, giấy tờ kèm theo, cách nộp trực tuyến.
- Điền tờ khai đăng ký thay đổi hộ tịch cho từng con, ghi họ hiện tại, họ mới, căn cứ là việc cha hoặc mẹ đã thay đổi họ.
- Nộp hồ sơ kèm trích lục của cha hoặc mẹ, giấy khai sinh của con, văn bản đồng ý của con nếu con từ đủ 9 tuổi.
- Nhận trích lục thay đổi hộ tịch của từng con, kiểm tra kỹ họ mới.
- Cập nhật căn cước của con nếu đã có, hồ sơ trường, thẻ bảo hiểm y tế.
Nếu cha mẹ đổi họ từ một sự kiện như xác định cha mẹ hay thôi làm con nuôi, nên làm cho con ngay sau khi có trích lục của cha mẹ, khi giấy tờ còn đầy đủ và cán bộ dễ đối chiếu.
Thông tin người cha, người mẹ trên giấy khai sinh của con
Ngoài họ của con, còn một chi tiết hay bị bỏ qua: giấy khai sinh của con ghi họ tên cha hoặc mẹ theo thông tin cũ. Kể cả khi con không đổi họ, phần thông tin cha mẹ này vẫn lệch với căn cước hiện tại của cha mẹ.
Cách xử lý phụ thuộc vào quy định hộ tịch hiện hành: có trường hợp nơi tiếp nhận ghi chú thông tin mới của cha mẹ vào sổ hộ tịch và giấy tờ của con, có trường hợp chỉ cần xuất trình trích lục của cha mẹ khi cần chứng minh. Bạn hỏi nơi tiếp nhận về thủ tục phù hợp, nhất là khi con sắp làm hồ sơ quan trọng.
Với hồ sơ đi nước ngoài, nhiều cơ quan nước ngoài đòi giấy tờ thể hiện rõ quan hệ cha mẹ con, và sẽ thắc mắc khi tên cha trên giấy khai sinh của con khác tên trên hộ chiếu của cha. Chuẩn bị sẵn trích lục thay đổi hộ tịch của cha mẹ, bản dịch và hợp pháp hoá nếu cần, giúp hồ sơ không bị yêu cầu bổ sung.
Cuối cùng, khi con đã đổi họ theo cha mẹ, nhớ rằng những giấy tờ con đã có trước đó, như học bạ, chứng chỉ, vẫn mang họ cũ. Cũng như mọi trường hợp đổi họ tên khác, trích lục của con là cầu nối, và con nên giữ nó cẩn thận nhiều năm.
Gia đình nên cân nhắc gì trước khi đổi họ cho các con
Trước khi nộp hồ sơ cho con, cả nhà nên trả lời mấy câu hỏi sau:
- Con đang ở giai đoạn nào của việc học: sắp thi chuyển cấp, sắp tốt nghiệp thì đổi họ có làm hồ sơ thi rối thêm không, hay nên làm ngay sau kỳ thi?
- Con đã có những giấy tờ gì mang họ cũ: căn cước, hộ chiếu, chứng chỉ, tài khoản ngân hàng; con lớn càng nhiều giấy tờ thì càng phải cân nhắc.
- Họ mới ghép với chữ đệm và tên hiện tại của con có tạo ra một họ tên khó nghe, dễ trùng hay dễ bị trêu không?
- Các con có cùng muốn đổi không; nếu chỉ một vài con đổi, gia đình đã giải thích cho các con hiểu rằng khác họ không làm thay đổi tình anh em chưa?
- Họ hàng hai bên, nhất là phía gia đình gắn với họ cũ, đã được báo trước chưa, để tránh những lời trách móc dồn lên các con?
- Gia đình có kế hoạch đi nước ngoài, định cư không; nếu có, nên hỏi trước thứ tự làm giấy tờ để hộ chiếu, thị thực của cả nhà khớp nhau.
Không có câu trả lời đúng chung cho mọi nhà. Có gia đình thấy cùng một họ là sự gắn kết sau một biến cố lớn; có gia đình để mỗi người tự chọn. Điều quan trọng là quyết định được bàn kỹ, và ý kiến của các con được tôn trọng thật sự.
Câu hỏi thường gặp
Bố đổi họ thì giấy khai sinh của con có tự đổi theo không?
Không. Hộ tịch của mỗi người được ghi riêng; việc bố đổi họ chỉ ghi vào hộ tịch của bố. Muốn con mang họ mới, cha mẹ phải làm thủ tục thay đổi hộ tịch cho con, với căn cứ là việc bố đã thay đổi họ.
Con đã 20 tuổi có phải đổi họ theo bố không?
Không bắt buộc. Người con đã thành niên tự quyết định có yêu cầu đổi họ theo cha mẹ hay không. Nếu giữ họ cũ, quan hệ cha con vẫn được xác định qua hộ tịch, chỉ cần xuất trình trích lục của bố khi cần nối tên.
Cha và con khác họ thì có ảnh hưởng thừa kế không?
Không. Quyền thừa kế dựa trên quan hệ cha mẹ con được pháp luật ghi nhận, không dựa trên việc cùng họ. Khi giải quyết thừa kế, gia đình có thể cần xuất trình trích lục thay đổi hộ tịch để chứng minh các tên khác nhau là cùng một người.
Đổi họ cho ba con có phải nộp ba bộ hồ sơ không?
Mỗi con có hộ tịch riêng nên mỗi con có tờ khai và trích lục riêng. Bạn hỏi nơi tiếp nhận xem có nhận giải quyết cùng một lần nộp không, và chuẩn bị đủ bản sao trích lục của cha hoặc mẹ cho từng hồ sơ.
Mẹ lấy lại họ cũ sau khi ly hôn người nước ngoài thì con có phải đổi không?
Nếu con đang mang họ người cha thì việc mẹ đổi họ không ảnh hưởng tới họ của con. Nếu con mang họ mẹ và muốn đổi theo, gia đình có thể yêu cầu thay đổi, kèm ý kiến của con nếu con từ đủ chín tuổi.
Con không đồng ý đổi họ theo bố thì sao?
Con từ đủ chín tuổi không đồng ý thì không thể đổi họ cho con. Gia đình có thể để con giữ họ cũ, việc này hoàn toàn hợp pháp; sau này nếu con đổi ý, con có thể yêu cầu lại với cùng căn cứ.