Pháp luật Việt Nam không có trường hợp đổi họ cho con theo họ cha dượng hay mẹ kế một cách trực tiếp; con đường hợp pháp là cha dượng hoặc mẹ kế nhận đứa trẻ làm con nuôi, rồi đổi họ theo cha mẹ nuôi. Nhiều gia đình tái hôn ra tới quầy một cửa mới biết điều này, và không ít người bị bất ngờ khi nghe rằng việc nhận con nuôi kéo theo cả một chuỗi thay đổi về quyền và nghĩa vụ.
Bài này giải thích vì sao không làm thẳng được, điều kiện để cha dượng hay mẹ kế nhận con riêng của vợ hoặc chồng làm con nuôi, việc đổi họ đi kèm ra sao, và những hệ quả mà cả nhà nên ngồi lại bàn trước: quan hệ với cha mẹ đẻ, thừa kế, ý kiến của đứa trẻ.
Vì sao không đổi thẳng sang họ cha dượng được
Bộ luật Dân sự 2015 liệt kê từng trường hợp được thay đổi họ. Danh sách có đổi từ họ cha đẻ sang họ mẹ đẻ và ngược lại, đổi họ cho con nuôi theo họ cha nuôi hoặc mẹ nuôi, lấy lại họ cha mẹ đẻ khi thôi làm con nuôi, đổi họ khi xác định cha mẹ cho con, đổi họ cho người lưu lạc đã tìm ra gốc, đổi họ theo vợ hoặc chồng trong hôn nhân có yếu tố nước ngoài, và đổi họ của con khi cha mẹ đẻ đổi họ. Cuối danh sách có một khoản để ngỏ cho các trường hợp khác do pháp luật về hộ tịch quy định.
Cha dượng, mẹ kế không có tên trong danh sách. Về mặt pháp lý, cha dượng là chồng của mẹ, không phải cha của đứa trẻ; ông ấy có nghĩa vụ trông nom, nuôi dưỡng con riêng của vợ sống chung với mình theo Luật Hôn nhân và gia đình, nhưng đó không phải quan hệ cha con. Họ của một người lại gắn với quan hệ huyết thống hoặc quan hệ nuôi dưỡng được pháp luật công nhận. Vì vậy cơ quan hộ tịch không có căn cứ để ghi họ của cha dượng cho đứa trẻ chỉ vì gia đình mong muốn.
Một lối đi tắt nhiều người nghĩ tới là khai rằng cha dượng là cha đẻ, hoặc làm thủ tục nhận cha cho con với cha dượng. Đó là khai không đúng sự thật về quan hệ huyết thống, có thể bị huỷ, và đặt người khai vào rủi ro pháp lý. Bài này không bàn cách đó; con đường duy nhất được luật mở là nuôi con nuôi.
Còn một lựa chọn ít được nói tới: không đổi gì cả. Đứa trẻ vẫn mang họ cha đẻ hoặc họ mẹ, sống trong gia đình mới như mọi thành viên khác. Nhiều nhà thấy cái họ không quyết định tình cảm, và giữ nguyên giúp đứa trẻ không bị đặt vào thế phải chọn giữa hai người cha.
Điều kiện để cha dượng, mẹ kế nhận con riêng làm con nuôi
Luật Nuôi con nuôi 2010 có những điều kiện chung và một số ngoại lệ dành riêng cho cha dượng, mẹ kế. Bảng dưới tóm tắt ở mức nguyên lý; bạn đối chiếu văn bản hiện hành trước khi chuẩn bị hồ sơ.
| Nội dung | Áp dụng chung | Riêng với cha dượng, mẹ kế |
|---|---|---|
| Tuổi của đứa trẻ | Trẻ dưới 16 tuổi | Có thể nhận cả trẻ từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi |
| Chênh lệch tuổi | Người nhận nuôi phải hơn con nuôi từ 20 tuổi trở lên | Không áp dụng điều kiện chênh lệch tuổi này |
| Điều kiện kinh tế, chỗ ở | Có điều kiện bảo đảm nuôi dưỡng, chăm sóc | Không áp dụng điều kiện về sức khoẻ, kinh tế, chỗ ở theo luật |
| Năng lực, tư cách | Có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, không thuộc diện bị cấm | Vẫn áp dụng |
| Đồng ý của cha mẹ đẻ | Cần sự đồng ý của cha mẹ đẻ còn sống | Người mẹ (hoặc cha) đang là vợ, chồng của người nhận nuôi đồng ý; người cha (hoặc mẹ) đẻ còn lại cũng phải đồng ý nếu còn quyền |
| Đồng ý của trẻ | Trẻ từ đủ 9 tuổi phải đồng ý | Vẫn áp dụng |
| Nơi đăng ký | Uỷ ban nhân dân cấp xã | Đối chiếu nơi tiếp nhận sau sắp xếp chính quyền hai cấp |
Chỗ dễ bị bỏ qua nhất là sự đồng ý của người cha đẻ (hoặc mẹ đẻ) đang sống ở nơi khác. Luật yêu cầu sự đồng ý của cha mẹ đẻ; nếu người đó còn sống, còn năng lực và chưa bị hạn chế quyền, thiếu ý kiến của họ thì việc nhận con nuôi khó được đăng ký.
Trình tự nhận con nuôi rồi đổi họ
Nhìn tổng thể, có hai việc tách bạch: đăng ký nuôi con nuôi, và thay đổi họ theo cha mẹ nuôi. Trình tự thường gặp:
- Cả gia đình thống nhất, trong đó có ý kiến của đứa trẻ nếu trẻ đã đủ 9 tuổi; trẻ nhỏ hơn thì vẫn nên được nghe và giải thích theo độ tuổi.
- Liên hệ người cha đẻ (hoặc mẹ đẻ) còn lại để xin ý kiến bằng văn bản; chữ ký nên được chứng thực.
- Hỏi bộ phận một cửa của Uỷ ban nhân dân cấp xã về hồ sơ đăng ký nuôi con nuôi trong nước: đơn của người nhận nuôi, giấy tờ tuỳ thân, giấy khai sinh của trẻ, giấy chứng nhận kết hôn chứng minh quan hệ cha dượng hoặc mẹ kế, văn bản đồng ý của các bên.
- Nộp hồ sơ; cơ quan đăng ký sẽ lấy ý kiến của những người liên quan và có thể gặp trực tiếp trẻ.
- Sau khi đăng ký nuôi con nuôi, cha mẹ nuôi có quyền yêu cầu thay đổi họ, tên cho con nuôi. Việc đổi họ có thể ghi ngay trong quyết định nhận nuôi hoặc làm thủ tục thay đổi hộ tịch riêng, tuỳ hướng dẫn của nơi giải quyết.
- Nhận giấy chứng nhận nuôi con nuôi và trích lục liên quan, kiểm tra kỹ họ mới của trẻ.
- Cập nhật hồ sơ trường, thẻ bảo hiểm y tế, căn cước của trẻ theo họ mới.
Nếu trẻ từ đủ 9 tuổi đồng ý nhận nuôi nhưng không muốn đổi họ, luật không ép đổi. Nhận con nuôi và đổi họ là hai quyết định riêng, gia đình có thể chọn làm cái thứ nhất mà không làm cái thứ hai.
Hệ quả cần bàn trước: quan hệ với cha mẹ đẻ, thừa kế, cấp dưỡng
Quan hệ với người cha đẻ thay đổi. Theo Luật Nuôi con nuôi, kể từ ngày giao nhận con nuôi, cha mẹ đẻ không còn quyền, nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng, đại diện, quản lý tài sản đối với con đã cho làm con nuôi, trừ khi có thoả thuận khác. Với gia đình tái hôn, điều này chủ yếu chạm tới người cha đẻ (hoặc mẹ đẻ) đang ở ngoài. Đây là thay đổi lớn, và chính là lý do người đó có quyền đồng ý hay không.
Thừa kế đổi theo. Con nuôi và cha mẹ nuôi được thừa kế của nhau như cha mẹ đẻ và con đẻ. Đứa trẻ trở thành người thừa kế theo pháp luật của cha dượng (nay là cha nuôi), ngang hàng với con chung và con riêng khác của ông ấy. Phía con của cha dượng với vợ trước cũng cần biết điều này, để tránh tranh chấp về sau.
Cấp dưỡng của cha đẻ. Nếu bản án ly hôn đang buộc cha đẻ cấp dưỡng, việc cho con làm con nuôi có thể làm thay đổi nghĩa vụ đó. Một số người cha đồng ý nhanh vì lý do này. Gia đình nên tính rõ, không để quyết định về họ tên của trẻ bị lẫn vào chuyện tiền bạc.
Khi hôn nhân mới đổ vỡ. Cha dượng ly hôn với mẹ thì quan hệ cha mẹ nuôi với con nuôi không tự chấm dứt. Muốn chấm dứt phải có căn cứ và thủ tục theo luật. Nếu sau đó trẻ muốn lấy lại họ cũ, cũng có trường hợp riêng trong Bộ luật Dân sự cho việc lấy lại họ khi thôi làm con nuôi.
Cảm nhận của đứa trẻ. Đổi họ là thay đổi bản thân trẻ mang theo suốt đời, ở trường, với bạn bè, với họ hàng hai bên. Trẻ tuổi vị thành niên có thể đồng ý vì muốn làm vui lòng người lớn rồi về sau hối tiếc. Cho trẻ thời gian suy nghĩ quan trọng hơn làm nhanh.
Trường hợp mẹ kế và con riêng của chồng
Chiều mẹ kế ít gặp hơn ở chuyện đổi họ, vì con riêng của chồng thường đã mang họ cha, mà người cha lại chính là chồng của mẹ kế. Đổi họ theo mẹ kế nghĩa là bỏ họ cha để mang họ một người không phải mẹ đẻ, điều mà hầu như gia đình nào cũng không muốn.
Câu hỏi thực tế hơn ở chiều này là mẹ kế có nên nhận con riêng của chồng làm con nuôi hay không, để có quyền đại diện cho trẻ khi chồng đi vắng, ký giấy tờ ở trường, ở bệnh viện, hoặc để trẻ thừa kế của mình. Đó là quyết định về quan hệ nuôi dưỡng, không phải về họ; và nó cũng cần sự đồng ý của người mẹ đẻ của trẻ nếu người đó còn quyền.
Với những việc hằng ngày như đưa trẻ đi khám, làm thủ tục ở trường, nhiều nơi chấp nhận giấy uỷ quyền của cha đẻ cho mẹ kế. Cách này không thay đổi gì về họ tên, quan hệ cha mẹ con hay thừa kế, nên phù hợp với gia đình chỉ cần giải quyết chuyện giấy tờ thường ngày. Phạm vi uỷ quyền nên viết rõ, có thời hạn.
Dù theo chiều nào, mục đích chính đáng nhất vẫn là ổn định đời sống của đứa trẻ. Nếu một bên muốn đổi họ chủ yếu để "xoá" sự hiện diện của cha mẹ đẻ, thì đó là lúc nên dừng lại và bàn thêm.
Những câu hỏi nên trả lời trước khi nộp hồ sơ, và lúc cần luật sư
Một buổi ngồi lại của cả nhà, với danh sách câu hỏi dưới đây, thường tiết kiệm nhiều tháng đi lại:
- Đứa trẻ có hiểu nhận con nuôi là gì không, và tự trẻ có muốn đổi họ không, hay chỉ đồng ý vì người lớn?
- Người cha đẻ (hoặc mẹ đẻ) đang ở ngoài có liên lạc được không, có đồng ý không, và đồng ý vì lý do gì?
- Bản án ly hôn trước đây có quyết định gì về cấp dưỡng, thăm nom; những quyết định đó sẽ ra sao sau khi nhận nuôi?
- Con riêng và con chung của cha dượng hoặc mẹ kế có được nói rõ về việc thừa kế sẽ thay đổi không?
- Gia đình có kế hoạch đi nước ngoài, định cư, du học không; giấy tờ nhận nuôi và đổi họ cần được chuẩn bị theo thứ tự nào cho kịp?
- Nếu hôn nhân mới không bền, gia đình đã hiểu quan hệ cha mẹ nuôi vẫn còn và phải giải quyết bằng thủ tục riêng chưa?
Khi người cha đẻ phản đối, khi có tài sản đáng kể hoặc con riêng từ nhiều cuộc hôn nhân, hay khi gia đình chuẩn bị định cư ở nước ngoài, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc nhờ luật sư xem hồ sơ trước. Mỗi gia đình tái hôn có một cấu trúc khác nhau, và một sai sót nhỏ trong thứ tự thủ tục có thể khiến trẻ mang hai bộ giấy tờ không khớp nhau.
Câu hỏi thường gặp
Có cách nào cho con mang họ cha dượng mà không nhận con nuôi không?
Theo Bộ luật Dân sự hiện hành, không có trường hợp đổi họ trực tiếp theo cha dượng. Con đường hợp pháp là cha dượng nhận trẻ làm con nuôi rồi đổi họ theo cha nuôi. Khai cha dượng là cha đẻ là khai sai sự thật và có thể bị huỷ.
Cha đẻ không đồng ý thì cha dượng có nhận con nuôi được không?
Luật Nuôi con nuôi yêu cầu sự đồng ý của cha mẹ đẻ. Nếu người cha đẻ còn sống, còn năng lực và chưa bị hạn chế quyền mà không đồng ý, việc đăng ký nuôi con nuôi rất khó. Trường hợp này nên hỏi luật sư để xem hồ sơ cụ thể.
Con 15 tuổi có được cha dượng nhận làm con nuôi không?
Được. Luật cho phép nhận trẻ dưới 16 tuổi, và riêng cha dượng, mẹ kế, cô, cậu, dì, chú, bác ruột được nhận cả trẻ từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi. Vì trẻ đã trên 9 tuổi nên phải có sự đồng ý của chính trẻ.
Nhận con nuôi xong có bắt buộc đổi họ không?
Không bắt buộc. Cha mẹ nuôi có quyền yêu cầu đổi họ, tên cho con nuôi, nhưng đó là lựa chọn. Với trẻ từ đủ 9 tuổi, việc đổi họ còn phải có sự đồng ý của trẻ, nên trẻ có thể đồng ý làm con nuôi mà vẫn giữ họ cũ.
Mẹ ly hôn cha dượng thì con có phải đổi lại họ cũ không?
Ly hôn giữa mẹ và cha dượng không tự chấm dứt quan hệ nuôi con nuôi, nên họ của trẻ không tự đổi lại. Muốn lấy lại họ cũ thường phải có việc chấm dứt nuôi con nuôi theo thủ tục luật định, rồi mới yêu cầu lấy lại họ.
Cha dượng chỉ cần ký giấy tờ ở trường cho con riêng của vợ thì làm sao?
Nếu chỉ cần giải quyết việc thường ngày, mẹ của trẻ có thể lập giấy uỷ quyền cho cha dượng trong phạm vi cụ thể như đón đưa, làm thủ tục ở trường, đưa đi khám. Cách này không thay đổi họ tên hay quan hệ cha mẹ con.