Bộ luật Dân sự 2015 quy định việc thay đổi họ hoặc tên cho người từ đủ chín tuổi trở lên phải có sự đồng ý của chính người đó. Với cha mẹ, câu này có nghĩa là từ sinh nhật thứ chín, cái tên của con không còn là quyết định của riêng người lớn. Hồ sơ thiếu ý kiến của trẻ sẽ không đi tiếp được, và một chữ ký ép buộc thì vừa trái tinh thần của luật vừa để lại vết trong quan hệ cha mẹ con.
Bài này giải thích văn bản đồng ý gồm những gì, cán bộ hộ tịch có thể hỏi trẻ ra sao, cách cha mẹ trò chuyện với con ở từng lứa tuổi, và phải làm gì khi con không đồng ý hoặc chỉ đồng ý một phần.
Vì sao luật chọn mốc 9 tuổi
Mốc chín tuổi xuất hiện ở cả hai điều về quyền thay đổi họ và quyền thay đổi tên trong Bộ luật Dân sự. Luật Nuôi con nuôi cũng dùng mốc này: nhận trẻ từ đủ chín tuổi làm con nuôi phải có sự đồng ý của trẻ, và đổi họ tên cho con nuôi từ đủ chín tuổi cũng vậy. Đây là cách pháp luật thừa nhận rằng ở tuổi này, trẻ đã đi học vài năm, đã có bạn bè, đã gắn bó với cái tên của mình, và đủ hiểu để nói "có" hay "không".
Ở những việc khác, luật dùng mốc khác. Khi cha mẹ ly hôn, nguyện vọng của con từ đủ bảy tuổi được xem xét khi giao con cho ai nuôi. Khi xác định lại dân tộc cho người từ đủ mười lăm đến dưới mười tám tuổi, phải có sự đồng ý của người đó. Đủ mười tám tuổi thì tự mình yêu cầu đổi họ tên. Các mốc này không mâu thuẫn mà tăng dần theo mức độ trẻ tự quyết.
Cần phân biệt "được lắng nghe" với "phải đồng ý". Dưới chín tuổi, luật không đòi chữ ký của trẻ, nhưng cha mẹ vẫn nên giải thích và nghe con, vì cái tên mới sẽ theo con vào lớp học ngay ngày hôm sau. Từ đủ chín tuổi, sự đồng ý của trẻ là điều kiện bắt buộc: trẻ nói không thì hồ sơ dừng lại, bất kể cha mẹ thống nhất với nhau đến đâu.
Văn bản đồng ý của trẻ nên có những gì
Không có "mẫu chuẩn" duy nhất; nhiều nơi tiếp nhận có mẫu riêng hoặc chấp nhận văn bản tự viết. Nội dung nên đủ các ý sau:
- Họ, chữ đệm, tên hiện tại của trẻ, ngày sinh, nơi đăng ký khai sinh.
- Họ, chữ đệm, tên mới dự kiến, ghi đầy đủ và đúng dấu.
- Câu thể hiện trẻ đã được giải thích và đồng ý với việc thay đổi; nêu rõ là đổi họ, đổi tên hay cả hai.
- Chữ ký của trẻ, ngày ký; nếu trẻ viết tay được thì nên để trẻ tự viết vài dòng ngắn bằng lời của mình.
- Thông tin cha mẹ hoặc người đại diện theo pháp luật đi kèm, vì người đứng tên yêu cầu thay đổi là người đại diện của trẻ chưa thành niên.
- Nếu trẻ không thể đến nơi tiếp nhận, hỏi trước xem văn bản có cần chứng thực chữ ký hay không.
Tránh để trẻ ký vào một văn bản người lớn soạn sẵn với những câu trẻ không hiểu. Khi cán bộ hỏi trực tiếp, trẻ không giải thích được mình đã ký gì là dấu hiệu khiến hồ sơ bị xem xét lại.
Buổi hỏi ý kiến trẻ tại nơi tiếp nhận diễn ra thế nào
Ngoài văn bản, nhiều nơi tiếp nhận muốn gặp trẻ, nhất là khi việc đổi họ gắn với cha mẹ đã ly hôn, cha dượng, mẹ kế hay việc nhận cha cho con. Buổi gặp thường ngắn, không phải phỏng vấn căng thẳng. Cán bộ có thể hỏi trẻ có biết tên mới là gì không, vì sao gia đình muốn đổi, con có muốn không, đổi rồi con thấy thế nào ở lớp.
Cha mẹ nên chuẩn bị cho trẻ bằng cách kể trước buổi đó sẽ ra sao, chứ không dặn trẻ phải trả lời câu nào. Trẻ được dặn quá kỹ thường trả lời như đọc bài, và cán bộ nhận ra điều đó. Điều cán bộ cần nghe là suy nghĩ thật của trẻ, kể cả khi trẻ nói "con hơi lo nhưng con vẫn muốn".
Nếu cán bộ muốn nói chuyện riêng với trẻ vài phút, cha mẹ nên thoải mái để việc đó diễn ra. Đó là cách để chắc rằng trẻ không bị một bên cha mẹ gây áp lực, đặc biệt trong những gia đình mà cha mẹ không còn chung sống.
Với trẻ ở xa, đang học nội trú hay ở với ông bà nơi khác, hãy hỏi nơi tiếp nhận về cách thể hiện ý kiến thay thế: văn bản có chứng thực chữ ký, hoặc gặp tại thời điểm thuận tiện. Đừng tự cho rằng chữ ký gửi qua đường bưu điện là đủ.
Nói chuyện với con theo từng lứa tuổi
Từ 9 đến 11 tuổi: nói đơn giản, cụ thể. Trẻ ở tuổi này quan tâm nhất tới chuyện bạn bè và thầy cô sẽ gọi mình thế nào. Hãy nói thẳng tên mới, vì sao đổi bằng một hai câu dễ hiểu, và điều gì sẽ không thay đổi: con vẫn là con của bố mẹ, vẫn ở nhà này, vẫn học lớp này. Cho con thời gian vài ngày để nghĩ thay vì đòi trả lời ngay.
Từ 12 đến 14 tuổi: tôn trọng quan điểm riêng. Trẻ bắt đầu có cá tính rõ hơn, có thể phản đối vì lý do người lớn không ngờ tới, như tên mới bị bạn trêu, hay tên cũ gắn với một người thân trẻ yêu quý. Lắng nghe lý do và cân nhắc lại, kể cả đổi tên mới khác, quan trọng hơn thuyết phục bằng được.
Từ 15 đến dưới 18 tuổi: bàn như với người sắp trưởng thành. Trẻ ở tuổi này đã có bằng cấp sắp tới, hồ sơ thi, có khi đã có căn cước và tài khoản riêng. Nói cả với trẻ về hệ quả giấy tờ: những gì phải sửa theo, mất bao lâu. Có trẻ muốn chờ tới khi đủ mười tám tuổi để tự quyết, và đó là lựa chọn chính đáng.
Khi cha mẹ không chung sống. Trẻ dễ cảm thấy bị buộc phải chọn bên. Tránh nói xấu người kia để thuyết phục trẻ đổi họ. Nếu có thể, để cả cha và mẹ cùng giải thích, hoặc ít nhất người kia không phản đối trước mặt trẻ.
Khi trẻ có những khó khăn riêng. Với trẻ có khó khăn về phát triển hoặc giao tiếp, ý kiến của trẻ vẫn quan trọng; hãy giải thích theo cách trẻ hiểu được và hỏi nơi tiếp nhận về cách ghi nhận ý kiến phù hợp.
Các mốc tuổi liên quan tới họ tên và nhân thân của trẻ
Bảng tóm tắt các mốc thường gặp. Thẩm quyền và thủ tục cụ thể bạn đối chiếu văn bản hiện hành.
| Mốc tuổi | Điều cần biết | Ai đứng tên yêu cầu |
|---|---|---|
| Dưới 9 tuổi | Không bắt buộc sự đồng ý của trẻ, nhưng nên giải thích cho trẻ | Cha, mẹ hoặc người đại diện theo pháp luật |
| Từ đủ 9 tuổi | Đổi họ, đổi tên phải có sự đồng ý của trẻ | Cha, mẹ hoặc người đại diện, kèm ý kiến của trẻ |
| Từ đủ 14 tuổi | Trước đây là mốc chia thẩm quyền giữa cấp xã và cấp huyện; nay theo chính quyền hai cấp, hỏi nơi tiếp nhận | Như trên |
| Từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi | Xác định lại dân tộc phải có sự đồng ý của trẻ | Cha, mẹ hoặc người đại diện, kèm ý kiến của trẻ |
| Từ đủ 18 tuổi | Tự mình yêu cầu thay đổi họ, tên | Chính người đó |
Bảng cho thấy càng lớn, tiếng nói của trẻ càng nặng. Nếu con đã gần mười tám tuổi và còn phân vân, chờ thêm ít tháng để con tự đứng tên yêu cầu đôi khi là giải pháp nhẹ nhàng nhất.
Khi con không đồng ý hoặc chỉ đồng ý một phần
Con nói không thì hồ sơ dừng. Không có thủ tục nào để cha mẹ vượt qua ý kiến của trẻ từ đủ chín tuổi trong việc đổi họ tên. Điều nên làm là hỏi vì sao, và thường câu trả lời cho thấy một nỗi lo cụ thể có thể giải quyết được: sợ bị bạn hỏi, sợ mất liên lạc với bên nội hoặc bên ngoại, hoặc đơn giản là thích tên cũ.
Có khi trẻ đồng ý một phần: đồng ý đổi họ nhưng muốn giữ tên, hoặc đồng ý đổi tên đệm nhưng không đổi tên chính. Một tờ khai có thể đề nghị thay đổi đúng phần trẻ đồng ý. Cha mẹ nên cân nhắc nhận phương án đó, thay vì bỏ cả việc vì không được như ý.
Nếu việc đổi họ tên gắn với một nhu cầu gấp, như hồ sơ đi nước ngoài cần thống nhất họ với người mẹ, hãy hỏi cơ quan liên quan xem giấy tờ giải thích quan hệ gia đình có thể thay cho việc đổi họ không. Nhiều nơi chấp nhận giấy khai sinh ghi rõ cha mẹ cùng các giấy tờ liên quan, mà không đòi con phải cùng họ với mẹ.
Không bao giờ ký thay chữ ký của trẻ hay nhờ người khác ký. Ngoài việc trái luật và có thể làm việc thay đổi bị huỷ, điều đó còn gửi tới đứa trẻ một thông điệp rằng ý kiến của con không có giá trị.
Những sai lầm cha mẹ hay mắc khi xin ý kiến con
Từ các hồ sơ thường gặp, có mấy sai lầm lặp đi lặp lại mà cha mẹ có thể tránh từ đầu:
- Quyết định xong xuôi giữa người lớn rồi mới báo cho con như một việc đã rồi, khiến con cảm thấy chữ ký của mình chỉ là hình thức.
- Hứa hẹn quà cáp, phần thưởng để con đồng ý; trẻ có thể ký, nhưng khi được hỏi riêng thì nói thật rằng mình không muốn.
- Chọn tên mới mà không hỏi con, rồi bất ngờ khi con phản đối vì tên đó trùng tên một bạn cùng lớp hay bị trêu chọc.
- Đổi vào giữa năm học mà không báo trước với giáo viên, để con tự giải thích với cả lớp vì sao mình đột nhiên có tên khác.
- Không nói trước với ông bà, họ hàng hai bên, để rồi trẻ bị hỏi han, trách móc ở các buổi gặp mặt gia đình.
- Nghĩ rằng con đồng ý hôm nay là xong, trong khi thủ tục kéo dài vài tuần và con có thể đổi ý giữa chừng; nên hỏi lại con ngay trước khi nộp.
Một mẹo nhỏ: thống nhất với con thời điểm bắt đầu dùng tên mới ở trường, chẳng hạn đầu học kỳ, và để con tự chọn cách giới thiệu với bạn bè. Trẻ được chủ động thường đón nhận thay đổi nhẹ nhàng hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Con 9 tuổi chưa viết chữ đẹp thì ký văn bản đồng ý thế nào?
Trẻ chỉ cần ký và ghi họ tên theo khả năng của mình; nét chữ không phải là vấn đề. Nơi tiếp nhận có thể hỏi trực tiếp trẻ để xác nhận ý kiến, nên điều quan trọng là trẻ thật sự hiểu và đồng ý.
Con 8 tuổi 11 tháng thì có cần ý kiến của con không?
Theo luật, mốc là từ đủ chín tuổi tại thời điểm thay đổi. Trẻ chưa đủ chín tuổi thì không bắt buộc văn bản đồng ý, nhưng cha mẹ vẫn nên giải thích, và nên làm sớm nếu biết sắp tới mốc để tránh hồ sơ bị yêu cầu bổ sung.
Cán bộ hộ tịch có được hỏi riêng con không?
Nơi tiếp nhận có thể gặp trẻ để xác minh ý kiến, đặc biệt khi cha mẹ không chung sống. Việc hỏi riêng vài phút giúp chắc rằng trẻ không bị áp lực; cha mẹ nên hợp tác và chuẩn bị tâm lý cho con.
Con chỉ đồng ý đổi họ mà không muốn đổi tên thì sao?
Tờ khai có thể chỉ đề nghị thay đổi phần trẻ đồng ý. Đổi họ và đổi tên có căn cứ khác nhau trong Bộ luật Dân sự, nên tách ra là hoàn toàn bình thường và giúp hồ sơ rõ ràng hơn.
Con đã có căn cước thì đổi tên xong phải làm gì?
Sau khi có trích lục thay đổi hộ tịch, thông tin được cập nhật vào cơ sở dữ liệu. Bạn đưa con tới cơ quan công an để làm thủ tục cấp đổi thẻ căn cước theo thông tin mới, rồi cập nhật hồ sơ trường và thẻ bảo hiểm y tế.
Con 17 tuổi có tự nộp hồ sơ đổi tên được không?
Người chưa đủ mười tám tuổi thường do cha mẹ hoặc người đại diện theo pháp luật đứng tên yêu cầu, kèm ý kiến đồng ý của chính trẻ. Nếu con muốn tự quyết hoàn toàn, có thể chờ tới khi đủ mười tám tuổi để tự đứng tên.