Ở Việt Nam, kết hôn không làm thay đổi họ của vợ hay chồng; nhưng Bộ luật Dân sự năm 2015 cho phép thay đổi họ của vợ, chồng trong quan hệ hôn nhân có yếu tố nước ngoài để phù hợp với pháp luật của nước người kia, và cho phép lấy lại họ cũ sau đó. Việc thay đổi này phải làm thủ tục thay đổi hộ tịch tại cơ quan Việt Nam có thẩm quyền; tự mang họ chồng trên giấy tờ nước ngoài không làm giấy tờ Việt Nam đổi theo.
Bài dành cho hai nhóm người: phụ nữ Việt lấy chồng ở các nước có tục lấy họ chồng, sau một thời gian thấy hộ chiếu Việt Nam và giấy tờ nước ngoài mang hai cái họ khác nhau; và những cặp vợ chồng trong nước mà một bên đổi tên hoặc cải chính khai sinh sau khi cưới, không biết giấy kết hôn có phải sửa theo không. Mục tiêu là giúp bộ giấy tờ của bạn kể cùng một câu chuyện.
Vì sao hai bộ giấy tờ mang hai cái họ
Nhiều nước cho phép hoặc có tục lệ để người vợ, đôi khi cả người chồng, đổi họ sau khi kết hôn. Khi bạn đăng ký kết hôn hoặc làm giấy tờ cư trú ở những nước đó, giấy tờ nước sở tại có thể ghi bạn theo họ của chồng, hoặc họ ghép. Trong khi đó, khai sinh, căn cước và hộ chiếu Việt Nam vẫn mang họ gốc, vì pháp luật Việt Nam không tự động đổi họ khi kết hôn.
Hai bộ giấy tờ song song không sai ở từng nơi, nhưng gây vướng khi chúng gặp nhau: con sinh ở nước ngoài về Việt Nam khai sinh, ghi tên mẹ theo họ nào; giao dịch tài sản ở Việt Nam bằng giấy tờ nước ngoài; gia hạn hộ chiếu Việt Nam khi thông tin nhân thân trên giấy tờ cư trú nước ngoài khác; hoặc khi làm thủ tục thừa kế cho cha mẹ ở quê.
Cách xử lý không phải là chọn bỏ một bộ, mà là quyết định bạn muốn họ nào được ghi nhận trong hộ tịch Việt Nam, rồi làm thủ tục tương ứng; nếu giữ họ gốc ở Việt Nam, giữ sẵn giấy tờ chứng minh hai họ là của cùng một người.
Những trường hợp được thay đổi họ liên quan đến hôn nhân
Đổi họ theo họ của vợ hoặc chồng là người nước ngoài. Bộ luật Dân sự năm 2015 cho phép thay đổi họ của vợ, chồng trong quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài để phù hợp với pháp luật của nước mà người kia là công dân. Đây là căn cứ chính cho phụ nữ Việt muốn ghi họ chồng vào hộ tịch Việt Nam.
Lấy lại họ trước khi thay đổi. Cùng điều luật cho phép lấy lại họ trước khi thay đổi, ví dụ sau khi ly hôn hoặc khi người vợ không muốn tiếp tục mang họ chồng.
Đổi họ cho con khi cha mẹ thay đổi họ. Nếu cha hoặc mẹ đổi họ và con mang họ đó, việc đổi họ cho con là một thủ tục riêng; con từ đủ chín tuổi phải đồng ý.
Kết hôn giữa hai người Việt trong nước. Không có căn cứ đổi họ chỉ vì kết hôn. Nếu người vợ muốn "mang họ chồng" như phim ảnh nước ngoài, pháp luật Việt Nam không ghi nhận việc này.
Thay đổi sau khi cưới và giấy kết hôn
Ngoài chuyện đổi họ, có nhiều thay đổi hộ tịch khác xảy ra sau ngày cưới. Bảng dưới cho biết mỗi loại ảnh hưởng thế nào đến giấy kết hôn.
| Thay đổi | Thủ tục chính | Giấy kết hôn |
|---|---|---|
| Đổi họ theo chồng hoặc vợ là người nước ngoài | Thay đổi hộ tịch tại cơ quan Việt Nam có thẩm quyền | Ghi nội dung thay đổi vào giấy và sổ |
| Lấy lại họ cũ | Thay đổi hộ tịch | Ghi tương tự |
| Đổi tên theo Bộ luật Dân sự vì lý do chính đáng | Thay đổi hộ tịch | Ghi vào giấy kết hôn nếu nộp kèm bản chính |
| Cải chính năm sinh, tên do sai từ khai sinh | Cải chính hộ tịch | Ghi theo nội dung cải chính |
| Xác định lại dân tộc | Xác định lại dân tộc theo cha hoặc mẹ | Ghi nội dung mới |
| Người nước ngoài là vợ, chồng đổi tên theo pháp luật nước họ | Giấy tờ nước ngoài chứng minh việc đổi tên | Hỏi cơ quan hộ tịch về việc ghi chú |
Nguyên tắc trong Luật Hộ tịch là khi giải quyết thay đổi, cải chính hộ tịch có liên quan đến giấy khai sinh, giấy chứng nhận kết hôn thì nội dung thay đổi được ghi vào các giấy đó. Muốn được ghi, bạn nên mang theo bản chính giấy chứng nhận kết hôn khi nộp hồ sơ thay đổi; nếu nơi đăng ký kết hôn khác nơi giải quyết, cơ quan giải quyết thông báo để nơi giữ sổ ghi vào.
Trình tự cho phụ nữ Việt muốn ghi họ chồng vào hộ tịch
Trường hợp phổ biến nhất là người vợ đang sống ở nước ngoài, muốn giấy tờ Việt Nam khớp với giấy tờ bên đó.
- Cân nhắc trước: có thật cần đổi không. Nếu bạn sẽ còn giao dịch nhiều ở Việt Nam bằng giấy tờ Việt, đổi họ có thể làm phát sinh việc cập nhật hàng loạt giấy khác.
- Chuẩn bị giấy tờ: giấy khai sinh, giấy tờ tuỳ thân, giấy kết hôn (hoặc trích lục ghi chú kết hôn nếu kết hôn ở nước ngoài), giấy tờ chứng minh pháp luật hoặc giấy tờ nước ngoài ghi bạn theo họ chồng, đã hợp pháp hoá và dịch nếu cần.
- Xác định nơi nộp: nếu đang ở nước ngoài, hỏi cơ quan đại diện Việt Nam tại nước đó; nếu ở trong nước, hỏi uỷ ban nhân dân cấp xã nơi cư trú hoặc nơi đã đăng ký khai sinh về thẩm quyền sau sắp xếp.
- Nộp tờ khai thay đổi hộ tịch kèm giấy tờ; mang theo bản chính giấy kết hôn để được ghi nội dung thay đổi.
- Nhận trích lục thay đổi hộ tịch; đây là giấy quan trọng nhất để cập nhật các giấy tờ khác.
- Cập nhật căn cước, hộ chiếu và các giấy tờ đang dùng theo thông tin mới.
Nếu sau này ly hôn hoặc muốn trở lại họ cũ, bạn làm thủ tục lấy lại họ theo trình tự tương tự. Hãy giữ trọn bộ trích lục của các lần thay đổi, vì giấy tờ cũ như bằng cấp, sổ đỏ có thể vẫn mang họ cũ.
Không đổi họ ở Việt Nam thì giữ giấy tờ thế nào
Nhiều người chọn không đổi họ trong hộ tịch Việt Nam, vì muốn giữ khai sinh, bằng cấp, tài sản ở quê thống nhất với họ gốc. Đây là lựa chọn hợp pháp. Khi đó, điều cần làm là có sẵn căn cứ cho thấy người mang họ chồng trên giấy tờ nước ngoài và người mang họ gốc trên giấy tờ Việt Nam là một.
Căn cứ thường dùng là giấy kết hôn hoặc giấy tờ nước ngoài có ghi họ khai sinh bên cạnh họ sau kết hôn, hộ chiếu Việt Nam, và trích lục ghi chú kết hôn tại Việt Nam nếu đã làm. Khi khai sinh cho con ở Việt Nam, tên mẹ ghi theo giấy tờ tuỳ thân Việt Nam của mẹ; nếu giấy tờ nước ngoài của con ghi mẹ theo họ chồng, bộ căn cứ này giúp cơ quan hiểu đây không phải hai người khác nhau.
Cách này có nhược điểm: mỗi lần làm thủ tục quan trọng, bạn có thể phải giải thích lại. Nếu bạn định sống lâu dài ở nước ngoài và hiếm khi dùng giấy tờ Việt Nam, việc giữ họ gốc thường đơn giản hơn. Nếu bạn qua lại thường xuyên, có tài sản và con cái làm giấy tờ ở cả hai nơi, đổi họ để thống nhất có khi đỡ việc về lâu dài. Không có lựa chọn đúng cho mọi người.
Những điểm hay vướng
Một số tình huống cụ thể dễ phát sinh rắc rối:
- Họ chồng có chữ cái, dấu hoặc ký tự không có trong tiếng Việt: giấy tờ Việt Nam ghi theo cách viết được chấp nhận, nên kiểm tra kỹ cách chuyển chữ để khớp với hộ chiếu nước ngoài.
- Họ ghép gồm cả họ gốc và họ chồng: hỏi rõ cơ quan Việt Nam về cách ghi, vì giấy tờ Việt Nam thường chỉ có một trường họ.
- Đổi họ ở Việt Nam nhưng bằng cấp, sổ đỏ còn mang họ cũ: không bắt buộc sửa ngay; khi giao dịch, xuất trình trích lục thay đổi hộ tịch.
- Ly hôn ở nước ngoài, bên đó cho trở lại họ gốc nhưng hộ tịch Việt Nam đã ghi họ chồng: phải làm thủ tục lấy lại họ ở Việt Nam; không tự đổi được.
- Con mang họ cha người nước ngoài, mẹ đổi họ theo chồng: các con không bị ảnh hưởng, nhưng nếu muốn đổi họ cho con thì là thủ tục riêng.
Đổi họ, đổi tên là quyền nhân thân, không dùng để né nghĩa vụ đang có như nợ, án, hay để làm khó việc xác định danh tính. Cơ quan hộ tịch có thể từ chối khi thấy mục đích không chính đáng.
Đổi tên, cải chính sau khi cưới giữa hai người Việt
Với vợ chồng trong nước, tình huống thường gặp là một bên cải chính khai sinh hoặc đổi tên sau khi cưới, ví dụ sửa năm sinh để khớp căn cước, hay đổi tên vì tên cũ gây nhầm lẫn. Giấy kết hôn được lập trước đó vẫn mang thông tin cũ. Hôn nhân không bị ảnh hưởng gì, nhưng giấy kết hôn sẽ lệch với căn cước mới.
Cách đơn giản nhất là làm một lần: khi nộp hồ sơ đổi tên hay cải chính, mang theo bản chính giấy chứng nhận kết hôn và đề nghị ghi luôn nội dung thay đổi. Nếu đã làm xong mà quên, bạn đến cơ quan đang giữ sổ đăng ký kết hôn, xuất trình trích lục thay đổi hoặc cải chính, đề nghị ghi vào sổ và giấy.
Người còn lại trong hôn nhân cũng giữ một bản chính giấy chứng nhận; bản đó cũng nên được cập nhật để hai bản thống nhất. Điều này đặc biệt cần thiết khi vợ chồng chuẩn bị giao dịch tài sản chung, vì công chứng viên sẽ đối chiếu giấy kết hôn với căn cước của cả hai.
Câu hỏi thường gặp
Lấy chồng Việt Nam thì vợ có được đổi sang họ chồng không?
Không. Bộ luật Dân sự chỉ cho phép thay đổi họ của vợ, chồng trong quan hệ hôn nhân có yếu tố nước ngoài, để phù hợp với pháp luật nước người kia. Hai người Việt kết hôn với nhau thì mỗi người giữ họ của mình, và không có thủ tục đổi họ theo chồng.
Đã mang họ chồng trên giấy tờ Hàn Quốc, về Việt Nam có bắt buộc đổi không?
Không bắt buộc. Bạn có thể giữ họ gốc trong hộ tịch Việt Nam và dùng giấy tờ chứng minh hai họ là của một người. Nếu muốn hộ tịch Việt Nam ghi theo họ chồng, bạn làm thủ tục thay đổi họ tại cơ quan Việt Nam có thẩm quyền, kèm giấy tờ nước ngoài đã hợp pháp hoá và dịch.
Ly hôn rồi có lấy lại họ cũ được không?
Được. Bộ luật Dân sự cho phép lấy lại họ trước khi thay đổi. Bạn làm thủ tục thay đổi hộ tịch, nộp kèm giấy tờ chứng minh việc đổi họ trước đây và giấy tờ ly hôn nếu có. Sau đó cập nhật căn cước, hộ chiếu theo họ cũ.
Đổi họ xong thì con có phải đổi họ theo không?
Không tự động. Họ của con được ghi theo thoả thuận của cha mẹ khi khai sinh. Nếu muốn đổi họ cho con khi cha hoặc mẹ thay đổi họ, đó là thủ tục riêng; con từ đủ chín tuổi phải có ý kiến đồng ý. Phần lớn gia đình giữ nguyên họ của con.
Đổi tên sau khi cưới có phải đăng ký kết hôn lại không?
Không. Thay đổi họ tên không ảnh hưởng đến việc kết hôn đã đăng ký. Nội dung thay đổi được ghi vào sổ đăng ký kết hôn và giấy chứng nhận kết hôn; bạn có trích lục để chứng minh. Đăng ký kết hôn lại là không cần thiết và không được làm khi hôn nhân vẫn tồn tại.
Đang ở nước ngoài có làm được thủ tục đổi họ không?
Công dân Việt Nam ở nước ngoài có thể liên hệ cơ quan đại diện Việt Nam tại nước sở tại về thủ tục thay đổi hộ tịch. Thời gian và giấy tờ phụ thuộc từng cơ quan đại diện. Nếu sắp về nước, bạn cũng có thể làm tại cơ quan trong nước theo thẩm quyền.