Kết hôn trái pháp luật là trường hợp đã đăng ký kết hôn tại cơ quan có thẩm quyền nhưng một hoặc cả hai bên vi phạm điều kiện kết hôn; toà án là nơi quyết định huỷ, và sau khi huỷ, việc này được ghi vào sổ hộ tịch nơi đã đăng ký. Các vi phạm thường gặp là chưa đủ tuổi, bị ép buộc hoặc lừa dối, một bên đang có vợ hoặc chồng, hai người thuộc diện cấm kết hôn với nhau, hoặc kết hôn giả tạo chỉ để đạt mục đích khác.
Khái niệm này hay bị lẫn với hai việc khác: chung sống không đăng ký (không có đăng ký nên không có gì để huỷ) và đăng ký kết hôn sai cơ quan (giấy tờ bị thu hồi rồi đăng ký lại, không phải huỷ hôn nhân). Bài đi qua các căn cứ huỷ, người có quyền yêu cầu, cách toà xử lý, hệ quả với con và tài sản, và phần việc ở cơ quan hộ tịch sau phán quyết.
Ba việc hay bị nhầm với huỷ kết hôn
Thứ nhất là chung sống như vợ chồng mà không đăng ký. Khi chưa từng đăng ký, không có việc kết hôn nào trong sổ để huỷ. Nếu một bên yêu cầu toà giải quyết, toà sẽ tuyên bố không công nhận họ là vợ chồng rồi giải quyết con chung và tài sản. Nhiều người gọi nhầm việc này là "huỷ hôn".
Thứ hai là đăng ký kết hôn không đúng thẩm quyền, ví dụ đăng ký ở một xã không phải nơi cư trú của bên nào. Đây không phải vi phạm điều kiện kết hôn mà là vi phạm về thủ tục; cách xử lý là thu hồi, huỷ giấy chứng nhận kết hôn và đăng ký lại tại nơi có thẩm quyền, quan hệ hôn nhân vẫn tính từ ngày đăng ký trước. Hai người vẫn là vợ chồng, không có chuyện "mất hôn nhân".
Thứ ba là giấy kết hôn ghi sai thông tin: sai tên, sai năm sinh. Đây chỉ là việc cải chính hộ tịch, không đụng đến hiệu lực của hôn nhân. Chỉ khi chỗ sai đó che giấu một vi phạm thật, chẳng hạn năm sinh bị khai tăng để lọt tuổi kết hôn, thì mới quay về câu chuyện kết hôn trái pháp luật.
Những vi phạm dẫn đến kết hôn trái pháp luật
Chưa đủ tuổi kết hôn. Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 quy định nam từ đủ 20 tuổi, nữ từ đủ 18 tuổi. Đăng ký khi một bên chưa đủ tuổi, thường do khai sai năm sinh, là tảo hôn.
Không tự nguyện. Một bên bị cưỡng ép, bị lừa dối về những điều cơ bản làm sai lệch ý chí kết hôn, hoặc bị đe doạ. Lừa dối ở đây không phải chuyện "nói dối về lương", mà là lừa về điều khiến người kia không thể có ý chí thật, ví dụ giấu việc đang có vợ chồng.
Mất năng lực hành vi dân sự. Người đã bị toà tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự không đủ điều kiện kết hôn.
Đang có vợ hoặc chồng. Người chưa chấm dứt hôn nhân trước mà đăng ký kết hôn với người khác, vi phạm chế độ một vợ một chồng.
Thuộc diện cấm kết hôn với nhau. Cùng dòng máu về trực hệ, có họ trong phạm vi ba đời, giữa cha mẹ nuôi và con nuôi, giữa những người từng là cha chồng với con dâu, mẹ vợ với con rể, cha dượng với con riêng của vợ, mẹ kế với con riêng của chồng.
Kết hôn giả tạo. Lợi dụng việc kết hôn để xuất cảnh, nhập cảnh, cư trú, nhập quốc tịch, hưởng chế độ ưu đãi của Nhà nước, hoặc đạt mục đích khác mà không nhằm xây dựng gia đình.
Ai có quyền yêu cầu huỷ
Luật phân biệt người có quyền yêu cầu theo loại vi phạm. Bảng dưới tóm tắt nguyên tắc; khi chuẩn bị đơn, bạn đối chiếu đúng điều khoản trong Luật Hôn nhân và gia đình và Bộ luật Tố tụng dân sự hiện hành.
| Loại vi phạm | Người có quyền yêu cầu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bị cưỡng ép, lừa dối | Chính người bị cưỡng ép, lừa dối; hoặc họ đề nghị cơ quan, tổ chức có thẩm quyền yêu cầu thay | Quyền gắn với người bị xâm phạm ý chí |
| Chưa đủ tuổi, mất năng lực, đang có vợ chồng, thuộc diện cấm | Vợ hoặc chồng của người đang có vợ chồng mà kết hôn với người khác; cha mẹ, con, người giám hộ, người đại diện của người kết hôn trái pháp luật | Người thân trực tiếp |
| Như dòng trên | Cơ quan quản lý nhà nước về gia đình, về trẻ em; Hội Liên hiệp phụ nữ | Thường khi có tảo hôn, cưỡng ép |
| Phát hiện vi phạm | Cá nhân, cơ quan, tổ chức khác | Được đề nghị những chủ thể trên yêu cầu toà huỷ |
Hàng xóm, họ hàng xa không tự đứng đơn yêu cầu toà huỷ được, nhưng có thể báo cho cơ quan có thẩm quyền để họ xem xét. Điều này giúp những trường hợp tảo hôn ở vùng sâu, vùng xa không bị bỏ qua chỉ vì gia đình hai bên cùng đồng thuận.
Toà án xử lý theo hai hướng
Toà án có thẩm quyền theo quy định tố tụng xem xét yêu cầu. Nếu xác định có vi phạm điều kiện kết hôn, hướng mặc định là tuyên huỷ việc kết hôn trái pháp luật. Bản án, quyết định của toà khi đó chấm dứt quan hệ giữa hai bên như thể chưa từng có hôn nhân hợp pháp.
Tuy nhiên, luật có một ngoại lệ hợp lý: nếu vào thời điểm toà giải quyết, cả hai bên đã có đủ điều kiện kết hôn và cùng yêu cầu công nhận quan hệ hôn nhân, toà sẽ công nhận thay vì huỷ. Khi đó, quan hệ hôn nhân được xác lập kể từ thời điểm hai bên đủ điều kiện kết hôn, không phải từ ngày đăng ký ban đầu. Ví dụ giả định: một cô gái đăng ký kết hôn lúc 17 tuổi do gia đình khai tăng tuổi; ba năm sau có người yêu cầu huỷ, lúc đó cô đã 20 tuổi, hai vợ chồng vẫn muốn gắn bó và cùng yêu cầu công nhận; toà có thể công nhận hôn nhân tính từ ngày cô đủ 18 tuổi.
Ngoại lệ này không áp dụng được cho mọi loại vi phạm. Hai người thuộc diện cấm kết hôn với nhau, như có họ trong phạm vi ba đời, sẽ không bao giờ "đủ điều kiện" theo thời gian. Người đang có vợ hoặc chồng chỉ có thể đủ điều kiện khi hôn nhân trước đã chấm dứt hợp pháp.
Hệ quả sau khi huỷ
Khi bản án, quyết định huỷ có hiệu lực, các vấn đề sau được giải quyết như sau:
- Quan hệ giữa hai người: phải chấm dứt quan hệ như vợ chồng. Hai người không có quyền và nghĩa vụ của vợ chồng với nhau.
- Con chung: quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đối với con được giải quyết như khi ly hôn: ai trực tiếp nuôi, cấp dưỡng, thăm nom. Con không bị ảnh hưởng về tư cách là con của cha mẹ.
- Tài sản: giải quyết theo quy định về quan hệ tài sản của nam nữ chung sống không đăng ký kết hôn: theo thoả thuận của hai bên; không thoả thuận được thì theo Bộ luật Dân sự và các quy định liên quan, có tính đến quyền lợi của phụ nữ và con.
- Nghĩa vụ với người thứ ba: các khoản nợ, hợp đồng đã ký trong thời gian chung sống được xử lý theo thoả thuận và quy định về nghĩa vụ dân sự, không đương nhiên coi là nợ chung vợ chồng.
- Sổ hộ tịch: việc huỷ được ghi vào sổ đăng ký kết hôn; giấy chứng nhận kết hôn đã cấp không còn giá trị.
Điểm khác lớn nhất so với ly hôn nằm ở tài sản: trong ly hôn, tài sản chung vợ chồng chia theo chế độ tài sản vợ chồng; trong huỷ kết hôn trái pháp luật, không có chế độ tài sản vợ chồng, nên ai muốn được chia phần thì phải chứng minh công sức đóng góp.
Phần việc ở cơ quan hộ tịch
Sau khi toà có phán quyết, còn một số việc để giấy tờ khớp với thực tế pháp lý.
- Toà gửi bản án, quyết định cho cơ quan đã đăng ký kết hôn để ghi vào sổ; đương sự nên hỏi lại sau một thời gian để chắc việc ghi đã thực hiện.
- Xin trích lục thể hiện việc huỷ đã được ghi, dùng cho các thủ tục sau, nhất là khi muốn đăng ký kết hôn hợp pháp với người khác.
- Rà lại khai sinh của con: tên cha mẹ trên giấy khai sinh không phải sửa, vì quan hệ cha mẹ con vẫn còn.
- Kiểm tra dữ liệu dân cư: tình trạng hôn nhân trên cơ sở dữ liệu nên được cập nhật theo trích lục mới.
- Nếu được toà công nhận hôn nhân thay vì huỷ: giấy tờ ghi nhận thời điểm xác lập theo phán quyết; mang bản án đến cơ quan hộ tịch để ghi vào sổ.
Khi nào nên có luật sư
Yêu cầu huỷ kết hôn trái pháp luật là một vụ việc tại toà, có thủ tục tố tụng, có chứng cứ, có thể có tranh chấp về con và tài sản. Những vụ dính đến một bên đang có vợ hoặc chồng còn có thể kéo theo trách nhiệm hành chính hoặc hình sự về vi phạm chế độ một vợ một chồng. Các trường hợp tảo hôn, cưỡng ép kết hôn có thể dính đến bảo vệ trẻ em.
Bạn nên có người làm nghề khi: có tài sản lớn hình thành trong thời gian chung sống; có con nhỏ và hai bên không thống nhất ai nuôi; một bên đang ở nước ngoài; hoặc bạn là người bị lừa dối và cần thu thập chứng cứ. Nếu cần định hướng trước, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết vụ việc thuộc toà nào, nên chuẩn bị gì, rồi quyết định có thuê người đại diện hay không.
Ngược lại, nếu bạn chỉ là người phát hiện vi phạm của người khác, ví dụ biết một em gái dưới tuổi bị gia đình ép cưới, việc đúng là báo cho chính quyền cấp xã, hội phụ nữ hoặc cơ quan bảo vệ trẻ em để họ thực hiện quyền yêu cầu, chứ không tự mình can thiệp vào gia đình người ta.
Câu hỏi thường gặp
Huỷ kết hôn trái pháp luật khác ly hôn ở điểm nào?
Ly hôn chấm dứt một cuộc hôn nhân hợp pháp, tài sản chung được chia theo chế độ tài sản vợ chồng. Huỷ kết hôn trái pháp luật xác định cuộc hôn nhân đó không hợp pháp ngay từ đầu, tài sản được giải quyết như nam nữ chung sống không đăng ký. Với con chung, cả hai trường hợp đều giải quyết như nhau.
Kết hôn khi chưa đủ tuổi, nay đã đủ tuổi thì có bị huỷ không?
Nếu có người yêu cầu và toà thụ lý, khi giải quyết mà cả hai đã đủ điều kiện kết hôn và cùng yêu cầu công nhận, toà sẽ công nhận hôn nhân, tính từ thời điểm đủ điều kiện. Nếu một bên không muốn tiếp tục, toà sẽ huỷ. Không có ai yêu cầu thì vụ việc không tự đưa ra toà.
Một bên phát hiện bên kia đang có vợ ở quê thì làm gì?
Bạn là người bị lừa dối về điều cơ bản nên có quyền yêu cầu toà huỷ việc kết hôn. Người vợ hợp pháp của bên kia cũng có quyền yêu cầu. Ngoài chuyện huỷ, hành vi này có thể bị xử lý về vi phạm chế độ một vợ một chồng. Nên giữ chứng cứ và hỏi luật sư trước khi hành động.
Kết hôn giả tạo để đi nước ngoài thì hậu quả là gì?
Hôn nhân giả tạo có thể bị toà tuyên huỷ khi có yêu cầu. Người tham gia còn có thể bị xử lý theo quy định về hành chính, và các hồ sơ xuất nhập cảnh, cư trú dựa trên cuộc hôn nhân đó có thể bị huỷ bỏ ở cả Việt Nam và nước ngoài. Đây là việc không nên làm dưới bất kỳ hình thức nào.
Con sinh ra trong cuộc hôn nhân bị huỷ có bị coi là con ngoài giá thú không?
Việc huỷ kết hôn không làm mất quan hệ cha mẹ con. Giấy khai sinh của con vẫn giữ nguyên tên cha và mẹ, con có đầy đủ quyền như mọi người con khác. Quyền nuôi con, cấp dưỡng, thăm nom được toà giải quyết như trong vụ ly hôn.
Có thời hạn nào để yêu cầu huỷ không?
Luật không đặt thời hiệu cho yêu cầu huỷ việc kết hôn trái pháp luật theo cách như yêu cầu chia tài sản hay đòi bồi thường. Tuy nhiên, thời gian càng lâu thì chứng cứ càng khó thu thập và hoàn cảnh hai bên có thể đã thay đổi, ví dụ đã đủ điều kiện. Nên đối chiếu quy định tố tụng hiện hành khi chuẩn bị đơn.