Muốn đổi tên, bạn phải rơi vào một trong các trường hợp Bộ luật Dân sự 2015 liệt kê; trường hợp người tự mình xin đổi thường gặp nhất là tên đang dùng gây nhầm lẫn, ảnh hưởng đến tình cảm gia đình, hoặc ảnh hưởng đến danh dự, quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Cán bộ hộ tịch không xét tên mới có hay hơn tên cũ hay không; họ xét lý do bạn đưa ra có thuộc khung luật cho phép và có thật hay không.
Bài này đi vào chỗ nhiều người bị trả hồ sơ: hiểu từng nhóm lý do thế nào, lý do nào thường được chấp nhận, lý do nào gần như chắc bị từ chối, nên kèm giấy tờ gì để chứng minh, và viết phần lý do trong tờ khai ra sao cho rõ mà không kể lể.
Luật liệt kê những trường hợp nào được đổi tên
Điều về quyền thay đổi tên trong Bộ luật Dân sự 2015 nêu các trường hợp cá nhân được yêu cầu cơ quan nhà nước công nhận việc đổi tên. Có trường hợp xuất phát từ chính người mang tên: việc sử dụng tên đó gây nhầm lẫn, ảnh hưởng đến tình cảm gia đình, đến danh dự, quyền, lợi ích hợp pháp của người đó. Các trường hợp còn lại gắn với một sự kiện cụ thể: cha mẹ nuôi đổi tên cho con nuôi hoặc con nuôi lấy lại tên cũ khi thôi làm con nuôi, xác định cha mẹ cho con, người lưu lạc tìm ra gốc huyết thống, vợ hoặc chồng trong hôn nhân có yếu tố nước ngoài, người đã xác định lại giới tính hoặc đã chuyển đổi giới tính, và các trường hợp khác do pháp luật hộ tịch quy định.
Nếu bạn không thuộc những trường hợp gắn với sự kiện kể trên, thì gần như chắc chắn hồ sơ của bạn sẽ được xét theo trường hợp đầu tiên. Đó là lý do bài này dành phần lớn cho ba cụm chữ trong điều luật: gây nhầm lẫn, ảnh hưởng tình cảm gia đình, ảnh hưởng danh dự và quyền lợi.
Điều luật còn hai khoản đi kèm: đổi tên cho người từ đủ chín tuổi phải có sự đồng ý của người đó, và đổi tên không làm thay đổi, chấm dứt quyền, nghĩa vụ đã xác lập theo tên cũ. Khoản sau nghĩa là đổi tên không xoá được khoản vay, hợp đồng, hay trách nhiệm đã gắn với tên cũ. Cơ quan hộ tịch cũng sẽ cảnh giác với hồ sơ có dấu hiệu đổi tên để tránh nghĩa vụ.
Thế nào là tên "gây nhầm lẫn"
Trùng tên trong cùng gia đình hoặc dòng họ gần. Hai anh em họ cùng tuổi, cùng tên, sống chung một xóm, thư từ và giấy mời thường xuyên đến nhầm người. Đây là kiểu nhầm lẫn dễ chứng minh, nhất là khi kèm được ví dụ cụ thể như giấy báo, hồ sơ bị lẫn.
Trùng họ tên, ngày sinh với người khác gây hậu quả thật. Ví dụ giả định: bạn trùng hoàn toàn họ tên và năm sinh với một người khác cùng tỉnh, nhiều lần bị nhắc nhở về một khoản nợ không phải của mình. Bản thân việc trùng tên thì rất phổ biến; điều làm lý do có sức nặng là hậu quả thực tế và giấy tờ ghi nhận hậu quả đó.
Tên khiến người khác hiểu nhầm giới tính. Một người nam tên mang sắc thái rất nữ tính, hoặc ngược lại, thường xuyên gặp rắc rối khi làm thủ tục, bị xếp nhầm phòng, nhầm danh sách. Lý do này hay được trình bày cùng với ảnh hưởng tâm lý, và nên nêu tình huống cụ thể.
Tên được viết theo nhiều cách khác nhau trên giấy tờ. Tên có chữ dễ viết sai dấu, dễ đọc nhầm, khiến bằng cấp, sổ bảo hiểm, hồ sơ ngân hàng mỗi nơi một kiểu. Lưu ý phân biệt: nếu giấy khai sinh ghi sai so với hồ sơ gốc thì đó là cải chính, còn nếu giấy khai sinh đúng mà các nơi khác cứ ghi nhầm thì bạn đang xin đổi tên vì nhầm lẫn.
Ảnh hưởng tình cảm gia đình và danh dự: những trường hợp thường gặp
Ở nhiều vùng, tục kiêng gọi tên ông bà, tổ tiên vẫn còn. Đứa trẻ được đặt trùng tên với một cụ trong họ mà lúc khai sinh cha mẹ không biết, về sau họ hàng phản ứng, gia đình căng thẳng. Đây là ví dụ điển hình của tên "ảnh hưởng đến tình cảm gia đình". Lời xác nhận của người lớn trong họ về việc trùng tên, kèm giấy tờ cho thấy người được đặt trùng là ai, thường giúp hồ sơ được hiểu nhanh.
Tên trùng hoặc gần giống tên của một người từng gây đau đớn cho gia đình, chẳng hạn người đã gây tai nạn cho người thân, cũng thuộc nhóm này. Lý do kiểu đó cần trình bày tế nhị, không cần kể hết chi tiết, nhưng phải đủ để người đọc hiểu vì sao cái tên trở thành nỗi ám ảnh.
Về danh dự, trường hợp hay gặp là tên đồng âm với một từ thô tục hoặc mang nghĩa xấu trong tiếng địa phương nơi người đó sinh sống hoặc chuyển tới. Một cái tên bình thường ở vùng này có thể bị trêu chọc nặng nề ở vùng khác. Trẻ bị bắt nạt ở trường vì tên là lý do đáng được xem xét; xác nhận của nhà trường hoặc giáo viên chủ nhiệm, nếu có, làm lý do rõ ràng hơn.
Cũng thuộc nhóm danh dự là tên trùng với tên một nhân vật bị dư luận lên án rộng rãi, khiến người mang tên bị liên tưởng, chế giễu. Bạn không cần nêu tên người đó trong tờ khai theo kiểu bình luận; chỉ cần trình bày rằng tên của mình bị liên tưởng tiêu cực và gây phiền hà thế nào trong học tập, công việc.
Điểm chung của cả nhóm này là cán bộ cần thấy tác động thật lên đời sống của người mang tên. Cảm giác "không thích tên" chưa đủ; cảm giác đó gắn với chuyện gì, ở đâu, kéo dài bao lâu mới là phần làm nên lý do.
Bảng tình huống, nhóm lý do và giấy tờ nên kèm
Bảng dưới là gợi ý theo kinh nghiệm thường gặp, không phải danh mục bắt buộc. Nơi tiếp nhận có thể yêu cầu ít hơn hoặc nhiều hơn.
| Tình huống | Nhóm lý do theo luật | Giấy tờ nên kèm nếu có |
|---|---|---|
| Trùng tên với anh chị em họ sống gần | Gây nhầm lẫn | Giấy tờ của người trùng tên, ví dụ về thư từ, giấy báo bị nhầm |
| Trùng tên với cụ trong họ, họ hàng phản đối | Ảnh hưởng tình cảm gia đình | Văn bản xác nhận của người lớn trong gia đình |
| Tên đồng âm với từ xấu ở địa phương mới | Ảnh hưởng danh dự | Xác nhận của nhà trường, nơi làm việc nếu có |
| Tên gây nhầm giới tính trong thủ tục | Gây nhầm lẫn | Giấy tờ thể hiện việc bị xếp nhầm, gọi nhầm |
| Bị nhầm với người trùng họ tên, ngày sinh có nợ | Gây nhầm lẫn, ảnh hưởng quyền lợi | Văn bản phản hồi, xác nhận của tổ chức đã nhầm |
| Tên trùng tên người gây tổn thương cho gia đình | Ảnh hưởng tình cảm gia đình | Trình bày ngắn gọn; giấy tờ liên quan nếu thấy cần |
Không cần nộp quá nhiều giấy tờ. Hai ba chứng cứ đúng trọng tâm có sức nặng hơn một tập dày mà phần lớn không liên quan. Bản sao là đủ ở giai đoạn đầu, mang theo bản chính để đối chiếu khi được hỏi.
Những lý do thường bị từ chối
Những lý do sau gần như không thuộc khung luật, hoặc thuộc diện bị cấm:
- Muốn có tên hay hơn, hợp thời hơn, hoặc tên mới nghe sang hơn, mà tên cũ không gây nhầm lẫn hay ảnh hưởng gì.
- Tin rằng tên mới mang lại may mắn, làm ăn thuận lợi; đây là niềm tin cá nhân, không phải căn cứ pháp lý.
- Đổi tên cho giống tên thường gọi ở nhà, trong khi tên khai sinh không gây phiền hà gì; tên thường gọi có thể dùng song song mà không cần đổi.
- Đổi tên trước khi đi làm hồ sơ nước ngoài để hồ sơ "sạch" hơn, hoặc để khác với tên trong một hồ sơ cũ từng bị từ chối.
- Đổi tên để tránh khoản nợ, tránh bị tìm thấy, tránh một nghĩa vụ đang có; ngoài việc bị từ chối, hành vi này còn có thể dẫn tới trách nhiệm pháp lý.
- Đổi tên lần thứ hai, thứ ba trong thời gian ngắn mà không có sự kiện mới nào; cơ quan hộ tịch sẽ đặt câu hỏi về mục đích.
Có những nơi cán bộ xét chặt, có nơi xét thoáng hơn với cùng một lý do. Điều đó không có nghĩa là bạn nên tìm nơi "dễ"; hồ sơ được chấp nhận phải đứng được nếu sau này có ai kiểm tra lại.
Viết phần lý do trong tờ khai thế nào
Phần lý do thường chỉ có vài dòng, nhưng là phần cán bộ đọc kỹ nhất. Một cách viết gọn, đủ ý:
- Câu đầu nêu thẳng nhóm lý do theo luật, ví dụ: tên hiện tại gây nhầm lẫn với người khác trong gia đình.
- Câu thứ hai nêu sự việc cụ thể: nhầm với ai, nhầm ở đâu, từ khi nào, xảy ra nhiều lần hay không.
- Câu thứ ba nêu hậu quả: ảnh hưởng tới học tập, công việc, quyền lợi hay quan hệ gia đình ra sao.
- Câu cuối nêu tên mới đề nghị và, nếu cần, vì sao chọn tên đó, chẳng hạn giữ chữ đệm cũ để giấy tờ dễ nối lại.
- Liệt kê giấy tờ kèm theo, mỗi loại một dòng.
- Đọc lại để bỏ những câu cảm xúc thừa và những lời trách móc người khác.
Nếu đổi tên cho trẻ từ đủ 9 tuổi, phần lý do nên phù hợp với những gì trẻ sẽ nói khi được hỏi. Lời trình bày của người lớn và của trẻ lệch nhau là dấu hiệu khiến hồ sơ bị xem xét kỹ hơn.
Bị từ chối thì làm gì
Trước hết, đề nghị nơi tiếp nhận trả lời bằng văn bản và nêu rõ lý do. Theo quy định về hộ tịch, cơ quan đăng ký từ chối thì phải trả lời bằng văn bản và nêu lý do. Văn bản này cho bạn biết họ thấy thiếu gì: thiếu chứng cứ, lý do không thuộc khung luật, hay nghi ngờ mục đích.
Nếu thiếu chứng cứ, bạn bổ sung rồi nộp lại. Nếu lý do được đánh giá không thuộc khung luật, hãy tự hỏi thật lòng: tên cũ gây ra điều gì cụ thể trong đời sống? Nhiều người sau lần bị từ chối mới nhận ra lý do thật của mình là sự nhầm lẫn kéo dài nhiều năm, chỉ là lần đầu viết chưa đủ.
Nếu bạn tin quyết định từ chối không đúng, pháp luật cho phép khiếu nại quyết định hành chính hoặc khởi kiện vụ án hành chính theo thủ tục và thời hiệu luật định. Trước khi đi con đường này, nên nhờ người làm nghề đọc lại hồ sơ, vì nhiều khi bổ sung đúng chỗ còn nhanh hơn tranh luận.
Cuối cùng, nhớ rằng không đổi được tên khai sinh không cấm bạn dùng một tên gọi khác trong đời sống hằng ngày. Chỉ có các giao dịch, giấy tờ pháp lý là phải dùng đúng tên đã đăng ký.
Câu hỏi thường gặp
Không thích tên của mình có được đổi tên không?
Chỉ không thích thì chưa đủ. Bộ luật Dân sự cho đổi tên khi tên gây nhầm lẫn, ảnh hưởng tình cảm gia đình, danh dự, quyền lợi hợp pháp, hoặc thuộc các trường hợp đặc thù khác. Bạn cần chỉ ra tên cũ gây ra điều gì cụ thể.
Trùng tên với người khác có phải là lý do đổi tên không?
Trùng tên rất phổ biến nên bản thân việc trùng chưa đủ. Lý do có sức nặng khi sự trùng tên gây nhầm lẫn thật, chẳng hạn trong gia đình, trong hồ sơ tín dụng hay giấy tờ, và bạn có giấy tờ chứng minh hậu quả đó.
Đổi tên để tránh nợ có bị phát hiện không?
Đổi tên không làm mất nghĩa vụ đã xác lập theo tên cũ, thông tin thay đổi được lưu trong sổ hộ tịch và cơ sở dữ liệu dân cư, số định danh cá nhân không đổi. Vì vậy đổi tên không giúp tránh nợ, còn có thể dẫn tới trách nhiệm pháp lý.
Lý do đổi tên có cần giấy xác nhận của ai không?
Luật không bắt buộc một loại xác nhận cố định. Tuỳ lý do, giấy tờ của người trùng tên, xác nhận của gia đình, nhà trường hay tổ chức đã nhầm sẽ giúp chứng minh. Bạn hỏi nơi tiếp nhận để biết họ cần gì trong trường hợp cụ thể.
Bị từ chối đổi tên ở xã này thì sang xã khác nộp được không?
Thẩm quyền gắn với nơi cư trú hoặc nơi đã đăng ký hộ tịch trước đây, nên không thể tuỳ ý chọn nơi khác. Nếu bị từ chối, bạn nên xin văn bản nêu lý do, bổ sung hồ sơ, hoặc khiếu nại theo thủ tục.
Đổi tên rồi có đổi lại tên cũ được không?
Về nguyên tắc vẫn phải có lý do thuộc khung luật cho lần đổi mới. Đổi qua đổi lại không có sự kiện gì mới thường bị từ chối, nên trước khi nộp lần đầu bạn cần chắc chắn với tên mới.