Bộ luật Dân sự 2015 có riêng một trường hợp được thay đổi họ và thay đổi tên cho người bị lưu lạc đã tìm ra nguồn gốc huyết thống của mình. Nhưng trước khi đổi họ tên, quan hệ cha mẹ con phải được xác định về mặt pháp lý, vì giấy tờ hiện tại của người lưu lạc thường ghi cha mẹ khác, hoặc để trống hẳn phần cha mẹ.
Những cuộc đoàn tụ sau nhiều chục năm thất lạc, qua chiến tranh, qua thời bao cấp khó khăn, qua các chương trình tìm người thân, thường chỉ được nói tới ở phần cảm xúc. Bài này đi vào phần giấy tờ sau đó: chứng minh huyết thống thế nào, làm thủ tục theo thứ tự nào, và quyết định giữ hay đổi họ tên ra sao khi người đó đã có cả một đời sống với cái tên cũ.
Luật cho phép gì với người lưu lạc
Trong điều về quyền thay đổi họ, Bộ luật Dân sự liệt kê trường hợp thay đổi họ của người bị lưu lạc đã tìm ra nguồn gốc huyết thống của mình. Điều về quyền thay đổi tên cũng có trường hợp tương ứng. Hai quy định này cho phép người lưu lạc lấy lại họ của cha hoặc mẹ ruột, và nếu muốn, lấy lại cái tên gia đình đã đặt lúc nhỏ.
Đây là quyền, không phải nghĩa vụ. Không có quy định nào buộc người đã tìm được gia đình ruột phải đổi họ tên. Người đã thành niên tự quyết; trẻ từ đủ chín tuổi phải đồng ý; và như mọi trường hợp đổi họ tên khác, việc thay đổi không làm thay đổi quyền, nghĩa vụ đã xác lập theo họ tên cũ.
Điều kiện cốt lõi nằm ở chữ "đã tìm ra nguồn gốc huyết thống". Trên giấy tờ, điều đó cần được thể hiện bằng việc xác định cha, mẹ, con theo thủ tục pháp luật, không chỉ bằng niềm tin của hai bên gia đình hay lời kể của người làng. Đây là bước quyết định, và cũng là bước nhiều gia đình muốn bỏ qua vì đã quá chắc chắn về tình cảm.
Cũng nên phân biệt người lưu lạc với người mất tích. Người mất tích là người đã được toà án tuyên bố mất tích theo yêu cầu của người thân, với những hệ quả riêng về tài sản và hôn nhân; khi người đó trở về, có thủ tục huỷ quyết định tuyên bố mất tích. Người lưu lạc trong bài này là người bị thất lạc khỏi gia đình gốc, thường từ khi còn nhỏ, và đang sống với một nhân thân khác. Nếu gia đình ruột từng yêu cầu toà tuyên bố người đó mất tích hoặc đã chết, việc huỷ các quyết định đó cần được giải quyết cùng, và đó là phần việc nên hỏi người làm nghề.
Ba bối cảnh giấy tờ thường gặp
Được khai sinh khi chưa rõ cha mẹ. Trẻ bị bỏ rơi hoặc thất lạc được người khác, cơ sở bảo trợ phát hiện và làm khai sinh, phần cha mẹ để trống, họ tên do người làm khai sinh chọn. Khi tìm được cha mẹ ruột, việc chính là xác định cha mẹ cho người đó, ghi bổ sung vào hộ tịch, rồi mới đổi họ tên nếu muốn.
Được gia đình khác nuôi và khai như con đẻ. Ở những năm khó khăn, có trường hợp gia đình nuôi khai sinh cho trẻ như con của mình. Giấy tờ của người đó ghi cha mẹ là cha mẹ nuôi. Đây là tình huống phức tạp nhất, vì trên giấy tờ đã có một quan hệ cha mẹ con khác, và việc thay đổi phải đi qua thủ tục làm rõ quan hệ đó. Gần như chắc chắn cần người làm nghề xem hồ sơ.
Đã được nhận nuôi hợp pháp. Người lưu lạc được nhận làm con nuôi theo thủ tục, giấy tờ ghi cha mẹ nuôi. Quan hệ con nuôi vẫn còn cho tới khi chấm dứt theo luật. Việc tìm ra cha mẹ ruột không tự xoá quan hệ đó; nếu muốn lấy lại họ cha mẹ đẻ, có thể liên quan tới cả việc chấm dứt nuôi con nuôi.
Người lưu lạc ra nước ngoài. Người được nhận nuôi ở nước ngoài, mang quốc tịch và tên theo nước đó, nay tìm về gia đình ở Việt Nam. Giấy tờ chủ yếu nằm ở nước ngoài; việc ghi nhận ở Việt Nam đi theo thủ tục hộ tịch có yếu tố nước ngoài, cần hợp pháp hoá giấy tờ và hỏi kỹ cơ quan tiếp nhận.
Chứng minh huyết thống: giám định, giấy tờ, nhân chứng
Kết quả giám định gen là chứng cứ mạnh nhất khi muốn chứng minh quan hệ cha mẹ con, nhất là sau nhiều năm thất lạc. Để dùng được trong thủ tục hộ tịch hoặc ở toà, kết quả nên do tổ chức có chức năng giám định hoặc xét nghiệm hợp pháp thực hiện, có quy trình lấy mẫu rõ ràng. Kết quả từ những bộ xét nghiệm tự lấy mẫu gửi đi thường không đủ giá trị pháp lý.
Nếu cha mẹ ruột đã mất, giám định có thể thực hiện giữa người lưu lạc và anh chị em ruột hoặc họ hàng gần. Loại giám định và mức độ kết luận phụ thuộc vào quan hệ giữa các mẫu; hỏi tổ chức giám định trước về việc kết quả có thể dùng để chứng minh điều gì.
Bên cạnh giám định, những giấy tờ còn lưu lại có giá trị bổ trợ: hồ sơ của cơ sở bảo trợ, biên bản phát hiện trẻ bị bỏ rơi, ghi chép của chương trình tìm người thân, thư từ, ảnh cũ, lời khai của người từng biết sự việc. Giấy tờ không thay được giám định trong nhiều trường hợp, nhưng giúp giải thích bối cảnh và trả lời câu hỏi của cơ quan đăng ký.
Về thủ tục, nếu các bên đều còn sống, không có tranh chấp và có đủ chứng cứ, việc nhận cha, mẹ, con có thể đăng ký tại cơ quan hộ tịch. Khi có tranh chấp, khi một bên đã mất, hoặc khi giấy tờ hiện tại đang ghi một quan hệ cha mẹ con khác, việc xác định thường phải do toà án giải quyết. Ranh giới cụ thể giữa hai con đường bạn nên hỏi người làm nghề dựa trên hồ sơ thật.
Thứ tự thủ tục từ đoàn tụ tới giấy tờ mới
Bảng dưới là trình tự thường gặp; tuỳ bối cảnh, một số bước có thể làm cùng lúc hoặc không cần.
| Bước | Việc cần làm | Nơi thường giải quyết |
|---|---|---|
| 1 | Thu thập chứng cứ huyết thống: giám định, giấy tờ cũ, nhân chứng | Tổ chức giám định hợp pháp, gia đình hai bên |
| 2 | Làm rõ quan hệ đang ghi trên giấy tờ (nếu có): con đẻ của gia đình nuôi, con nuôi hợp pháp | Cơ quan hộ tịch hoặc toà án tuỳ trường hợp |
| 3 | Xác định cha, mẹ, con với cha mẹ ruột | Uỷ ban nhân dân cấp xã nếu không tranh chấp; toà án nếu có tranh chấp hoặc ca phức tạp |
| 4 | Ghi bổ sung, điều chỉnh thông tin cha mẹ trong hộ tịch | Cơ quan đăng ký hộ tịch |
| 5 | Thay đổi họ, tên nếu người đó muốn | Uỷ ban nhân dân cấp xã, có thể làm cùng hoặc sau bước 3 |
| 6 | Cấp đổi căn cước và cập nhật các giấy tờ khác | Cơ quan công an và từng nơi quản lý giấy tờ |
Đừng làm bước 5 trước bước 3. Không có quan hệ cha mẹ con được ghi nhận, cơ quan hộ tịch không có căn cứ để đổi họ cho người lưu lạc theo họ của gia đình ruột.
Giữ tên cũ hay lấy lại tên gốc
Người được tìm thấy sau hai, ba chục năm thường đã đi học, đi làm, lập gia đình với cái tên cũ. Bằng cấp, tài sản, giấy khai sinh của con cái đều mang tên đó. Lấy lại họ tên gốc là một lựa chọn đầy ý nghĩa với gia đình ruột, nhưng kéo theo một chuỗi cập nhật giấy tờ không nhỏ.
Cũng cần nghĩ tới gia đình đã nuôi dưỡng. Với họ, cái tên là kỷ niệm của cả quãng đời nuôi con. Có người chọn giữ tên cũ và chỉ bổ sung thông tin cha mẹ ruột trong hộ tịch; có người lấy lại họ của gia đình ruột nhưng giữ tên gọi gia đình nuôi đã đặt; có người đổi cả. Luật cho phép những lựa chọn khác nhau đó, miễn là có căn cứ.
Nếu người được tìm thấy còn nhỏ, từ đủ chín tuổi, trẻ phải đồng ý với việc thay đổi. Một đứa trẻ vừa trải qua biến động lớn có thể chưa sẵn sàng thêm một thay đổi về tên. Cho trẻ thời gian, có sự hỗ trợ của người có chuyên môn tâm lý nếu cần, quan trọng hơn hoàn tất giấy tờ cho nhanh.
Một gợi ý thực tế: hoàn tất phần xác định cha mẹ con trước, vì phần này có giá trị về thừa kế, về quan hệ gia đình, và thường cần chứng cứ còn đang sẵn. Phần đổi họ tên có thể để sau, khi người đó đã suy nghĩ kỹ.
Rủi ro thường gặp và lúc cần luật sư
Những lỗi hay làm hồ sơ của người lưu lạc kéo dài hoặc bị từ chối:
- Dùng kết quả xét nghiệm tự lấy mẫu, không qua tổ chức có chức năng, nên không được chấp nhận làm chứng cứ.
- Đổi họ tên trước khi xác định cha mẹ con, hoặc yêu cầu cả hai việc mà không có căn cứ pháp lý cho việc đầu.
- Có hai giấy khai sinh, một do gia đình nuôi làm, một do gia đình ruột làm từ trước khi thất lạc, mà không xử lý việc đăng ký trùng.
- Bỏ qua quan hệ con nuôi hợp pháp đang có, dẫn tới giấy tờ ghi hai bộ cha mẹ mâu thuẫn nhau.
- Khai thông tin theo trí nhớ của người lớn tuổi mà không đối chiếu giấy tờ, làm ngày sinh, nơi sinh không khớp giữa các hồ sơ.
Hồ sơ người lưu lạc gần như luôn có yếu tố phức tạp: quan hệ cũ trên giấy tờ, người đã mất, giấy tờ ở nước ngoài, quyền thừa kế. Trước khi nộp, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc gặp luật sư để được xem hồ sơ và chọn đúng con đường giữa thủ tục hộ tịch và toà án. Thời gian bỏ ra lúc đầu thường tiết kiệm cho cả gia đình nhiều tháng đi lại.
Câu hỏi thường gặp
Tìm được cha mẹ ruột có bắt buộc phải đổi họ không?
Không bắt buộc. Bộ luật Dân sự cho người lưu lạc đã tìm ra nguồn gốc huyết thống quyền thay đổi họ, tên, nhưng đó là lựa chọn. Bạn có thể chỉ xác định cha mẹ con và bổ sung thông tin cha mẹ mà vẫn giữ họ tên đang dùng.
Kết quả ADN tự xét nghiệm có dùng làm thủ tục được không?
Thường không đủ. Để dùng trong thủ tục hộ tịch hay ở toà, kết quả nên do tổ chức có chức năng giám định hoặc xét nghiệm hợp pháp thực hiện với quy trình lấy mẫu rõ ràng. Hỏi nơi tiếp nhận trước về loại kết quả được chấp nhận.
Cha mẹ ruột đã mất thì chứng minh huyết thống thế nào?
Có thể giám định giữa người lưu lạc với anh chị em ruột hoặc họ hàng gần, kèm giấy tờ và nhân chứng. Khi một bên đã mất, việc xác định cha mẹ con thường cần toà án giải quyết, nên nhờ người làm nghề xem hồ sơ.
Giấy khai sinh đang ghi cha mẹ nuôi là cha mẹ đẻ thì sao?
Đây là trường hợp phức tạp vì trên giấy tờ đã có một quan hệ cha mẹ con khác. Cần làm rõ quan hệ đó theo thủ tục pháp luật trước khi ghi cha mẹ ruột, thường liên quan tới toà án. Nên hỏi luật sư trước khi nộp bất cứ hồ sơ nào.
Lấy lại họ tên gốc có mất quyền thừa kế từ gia đình nuôi không?
Đổi họ tên không làm thay đổi quyền, nghĩa vụ đã xác lập. Quyền thừa kế phụ thuộc vào quan hệ pháp lý với gia đình nuôi, như có phải con nuôi hợp pháp không, chứ không phụ thuộc vào cái tên. Trường hợp cụ thể cần được xem kỹ.
Người lưu lạc đang sống ở nước ngoài làm thủ tục thế nào?
Thường đi theo thủ tục hộ tịch có yếu tố nước ngoài, có thể qua cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại. Giấy tờ nước ngoài cần hợp pháp hoá lãnh sự và dịch theo quy định. Hỏi kỹ cơ quan tiếp nhận trước khi chuẩn bị hồ sơ.