Con có cha hoặc mẹ là người nước ngoài rất hay có tên viết khác nhau giữa giấy khai sinh Việt Nam và giấy tờ của nước kia: mất dấu, đảo thứ tự họ và tên, tên đệm bị gộp hoặc bỏ, họ của cha và mẹ ghép lại. Lệch như vậy không làm đứa trẻ mất quyền gì, nhưng khiến mỗi lần làm hộ chiếu, đi học, xin thị thực hay chứng minh quan hệ cha mẹ con đều phải giải thích. Cách tốt nhất là chọn cấu trúc tên dùng được cho cả hai hệ giấy tờ ngay từ khi khai sinh.
Bài này giải thích vì sao tên bị lệch, rủi ro thật sự của việc lệch tên, cách chọn tên khi khai sinh để giảm lệch, và khi đã lệch thì nên sửa bên nào, giữ bên nào. Nguyên tắc đặt tên khi khai sinh đã có ở trang chuyên về đặt tên trong cụm; ở đây tập trung vào chuyện làm cho hai bộ giấy tờ khớp nhau.
Vì sao tên của cùng một đứa trẻ lại thành hai kiểu
Mỗi hệ thống hộ tịch có quy tắc riêng về cấu trúc tên. Ở Việt Nam, tên đầy đủ gồm họ, chữ đệm nếu có, và tên, viết theo thứ tự đó, có dấu tiếng Việt. Hộ chiếu và giấy tờ của nhiều nước tách riêng ô họ và ô tên, đặt tên trước họ, không có khái niệm chữ đệm, hoặc chỉ dùng chữ cái Latin không dấu. Một số nước ghép họ cha và họ mẹ; một số nước bắt họ con phải theo họ được ghi trong sổ gia đình.
Khi cha mẹ đăng ký khai sinh cho con ở Việt Nam, tên được ghi theo quy tắc Việt Nam. Khi đăng ký cho con ở cơ quan của nước kia để làm hộ chiếu, cán bộ nước đó chép lại theo quy tắc của họ. Kết quả thường gặp: tên Việt có dấu thành không dấu, chữ đệm bị đưa sang ô tên hoặc biến mất, họ của mẹ người Việt bị bỏ vì con mang họ cha người nước ngoài theo luật nước đó.
Ngoài quy tắc, còn có yếu tố con người: cha mẹ khai mỗi nơi một kiểu vì không nghĩ tới chuyện hai giấy phải khớp, hoặc dùng tên gọi ở nhà cho một bên và tên chính thức cho bên kia.
Những kiểu lệch thường gặp và mức độ phiền
Không phải kiểu lệch nào cũng nghiêm trọng như nhau. Bảng dưới giúp bạn biết kiểu nào chỉ cần giải thích, kiểu nào nên xử lý sớm. Tên trong ví dụ là ví dụ giả định.
| Kiểu lệch | Ví dụ giả định | Mức độ |
|---|---|---|
| Mất dấu tiếng Việt | Giấy Việt Nam: Nguyễn An Khuê. Hộ chiếu nước ngoài: Nguyen An Khue | Thấp; được hiểu rộng rãi là cùng một người |
| Đảo thứ tự họ và tên | Hộ chiếu ghi tên trước, họ sau | Thấp đến vừa; cần giải thích ở một số thủ tục |
| Chữ đệm bị gộp vào tên hoặc thành tên đệm kiểu nước ngoài | An Khue ghi liền một ô tên | Vừa; dễ nhầm khi hệ thống chỉ so họ và tên |
| Họ khác nhau giữa hai giấy | Giấy Việt Nam mang họ mẹ, hộ chiếu nước kia mang họ cha | Cao; nhiều hệ thống coi là hai người |
| Tên khác hẳn | Giấy Việt Nam tên tiếng Việt, hộ chiếu tên tiếng nước ngoài | Cao; cần giấy tờ chứng minh cùng một người ở mọi thủ tục |
Hai kiểu cuối là kiểu nên xử lý sớm, vì càng lớn đứa trẻ càng có nhiều giấy tờ đi theo: học bạ, bằng cấp, tài khoản ngân hàng, bảo hiểm. Mỗi giấy tờ mới lại mang theo sự lệch.
Chọn tên khi khai sinh để hai bộ giấy tờ khớp nhau
Tìm hiểu quy tắc của nước kia trước khi khai sinh ở Việt Nam. Hỏi cơ quan đại diện của nước đó: con có bắt buộc mang họ cha không, có ghi được chữ đệm không, có giữ được dấu không, tên tiếng Việt có được chấp nhận không. Biết trước giúp bạn chọn tên mà cả hai bên đều ghi được.
Ưu tiên cấu trúc đơn giản. Họ một chữ, tên đệm và tên rõ ràng, không quá dài. Tên càng nhiều thành phần, càng có nguy cơ bị cắt hoặc gộp khi chép sang hệ thống nước ngoài.
Dùng chữ cái tồn tại ở cả hai hệ. Chọn tên mà khi bỏ dấu vẫn đọc ra được và không trùng với một từ khó nghe ở ngôn ngữ kia. Nếu con mang quốc tịch Việt Nam, tên phải bằng tiếng Việt hoặc tiếng dân tộc khác của Việt Nam theo Bộ luật Dân sự; trường hợp đặc thù hỏi trước nơi đăng ký.
Thống nhất họ ngay từ đầu. Cha mẹ thoả thuận con mang họ cha hay họ mẹ và dùng đúng họ đó ở cả hai nơi. Theo pháp luật Việt Nam, họ của con theo họ cha hoặc họ mẹ theo thoả thuận của cha mẹ; chọn họ nào cũng được, miễn hai bên giấy tờ cùng một họ.
Dùng tên gọi ở nhà cho đời sống, không đưa vào giấy tờ. Tên gọi thân mật bằng ngôn ngữ của cha hay mẹ có thể dùng hằng ngày; giấy tờ chỉ một tên chính thức.
Khi đã lệch: sửa bên nào, giữ bên nào
Nếu giấy tờ của con đã lệch, bạn cần quyết định lấy tên nào làm chuẩn rồi sửa phía còn lại. Trình tự gợi ý:
- Xác định đứa trẻ sẽ sống, học tập, làm giấy tờ chủ yếu ở nước nào trong những năm tới. Tên chuẩn nên là tên dùng được thuận lợi nhất ở nơi đó.
- Liệt kê toàn bộ giấy tờ đã có của con ở cả hai nước, xem bên nào ít giấy tờ hơn, sửa bên đó thường đỡ việc hơn.
- Nếu sửa phía Việt Nam: xác định đây là cải chính (giấy ghi sai so với hồ sơ gốc) hay thay đổi tên (đổi theo ý muốn). Hai thủ tục khác nhau, có điều kiện khác nhau. Con từ đủ 9 tuổi phải có sự đồng ý của con khi thay đổi họ, tên.
- Nếu sửa phía nước ngoài: hỏi cơ quan hộ tịch hoặc cơ quan đại diện của nước kia về thủ tục điều chỉnh tên theo luật của họ, chuẩn bị trích lục khai sinh Việt Nam đã dịch, hợp pháp hoá.
- Sau khi sửa, cập nhật các giấy tờ phụ thuộc: hộ chiếu, căn cước, hồ sơ trường học, bảo hiểm.
Có trường hợp luật nước kia không cho đổi họ của con theo ý cha mẹ, còn luật Việt Nam cho phép. Khi đó cách thực tế là để phía Việt Nam đi theo phía nước kia, chứ không phải ngược lại.
Giấy tờ chứng minh hai cách viết là cùng một người
Trong lúc chưa sửa được, hoặc với những kiểu lệch nhẹ như mất dấu và đảo thứ tự, bạn cần cách chứng minh hai cách viết là một người. Việt Nam không có thủ tục cấp một loại giấy riêng xác nhận "là cùng một người" cho trường hợp này. Trong thực tế, cách làm phổ biến là nộp đồng thời các giấy tờ có chung thông tin nhận dạng: trích lục khai sinh Việt Nam, hộ chiếu nước ngoài, giấy tờ có chung ngày sinh, nơi sinh, tên cha mẹ.
Một số nước có thủ tục cấp giấy xác nhận các tên khác nhau thuộc về cùng một người, hoặc cho ghi tên khác vào hộ chiếu ở trang ghi chú. Nếu nước kia có thủ tục này, đây là giấy rất có ích khi làm việc với cơ quan Việt Nam; nhớ hợp pháp hoá và dịch.
Với tên chỉ khác ở dấu và thứ tự, phần lớn cơ quan chấp nhận khi đối chiếu ngày sinh và tên cha mẹ. Với tên khác họ hoặc khác hẳn, hãy chuẩn bị tinh thần sẽ phải giải thích nhiều lần, và đó là lý do nên sửa sớm.
Cha mẹ ly hôn hoặc tái hôn: họ của con có bị kéo lệch thêm
Tên của con có thể lệch thêm khi gia đình thay đổi. Ở một số nước, khi mẹ tái hôn, con có thể được đổi sang họ của cha dượng qua thủ tục hành chính đơn giản; ở Việt Nam, việc đổi họ cho con theo cha dượng không làm thẳng được mà phải đi qua những con đường luật cho phép, như nhận con nuôi. Nếu một bên làm thủ tục ở nước mình mà bên kia không biết, giấy tờ của con ở hai nước sẽ lệch họ.
Khi cha mẹ ly hôn, người trực tiếp nuôi con đôi khi muốn đổi họ con theo họ mình. Theo pháp luật Việt Nam, yêu cầu thay đổi họ của con chưa thành niên từ họ cha sang họ mẹ hoặc ngược lại phải theo điều kiện luật định và thường cần ý kiến của cả cha và mẹ; con từ đủ 9 tuổi còn phải đồng ý. Các chi tiết về đổi họ cho con có bài riêng trong danh mục họ tên của trang.
Lời khuyên thực tế: mọi thay đổi về họ tên của con ở một nước, nếu có thể, nên được làm tương ứng ở nước còn lại trong thời gian ngắn, hoặc ít nhất giữ đủ giấy tờ chứng minh thay đổi đó để làm sau. Đừng để khoảng cách vài năm giữa hai lần sửa, vì giấy tờ phát sinh trong khoảng đó sẽ mang tên lệch.
Những dịp tên lệch gây vướng nhiều nhất
Để quyết định có cần sửa ngay hay không, bạn nên biết những thời điểm tên lệch thường làm gia đình mất thời gian:
- Làm hộ chiếu Việt Nam cho con khi đã có hộ chiếu nước ngoài, hoặc ngược lại.
- Xin thị thực cho con đi cùng cha hoặc mẹ, khi hệ thống xét duyệt so tên con với tên cha mẹ.
- Nhập học, chuyển trường giữa hai nước, khi học bạ và bằng cấp mang tên khác nhau.
- Chứng minh quan hệ cha mẹ con trong hồ sơ thừa kế, bảo lãnh, hoặc khi cha mẹ ly hôn.
- Khi con đủ 14 tuổi cần cấp căn cước theo tên trên giấy khai sinh Việt Nam, trong khi mọi giấy tờ khác đã theo tên nước ngoài.
Nếu thấy gia đình sẽ gặp ít nhất hai trong những dịp trên trong vài năm tới, sửa sớm gần như luôn rẻ hơn về thời gian so với giải thích mỗi lần.
Câu hỏi thường gặp
Hộ chiếu nước ngoài của con ghi tên không dấu có phải cải chính giấy khai sinh Việt Nam không?
Không. Tên mất dấu trên giấy tờ nước ngoài là do hệ chữ của nước đó, không phải sai sót của giấy khai sinh Việt Nam. Hai giấy vẫn được hiểu là cùng một người khi đối chiếu ngày sinh và tên cha mẹ.
Con mang họ cha người nước ngoài trên hộ chiếu nhưng giấy khai sinh Việt Nam mang họ mẹ thì sao?
Đây là kiểu lệch nặng nhất, vì nhiều hệ thống coi là hai người khác nhau. Nên chọn một họ làm chuẩn và sửa bên còn lại; nếu luật nước kia bắt con mang họ cha thì thường phía Việt Nam đổi theo, qua thủ tục thay đổi họ.
Đổi họ cho con ở Việt Nam có cần sự đồng ý của con không?
Theo Bộ luật Dân sự, việc thay đổi họ, tên của người từ đủ 9 tuổi trở lên phải có sự đồng ý của người đó. Con dưới 9 tuổi thì cha mẹ quyết định theo thủ tục, nhưng vẫn nên giải thích cho con hiểu.
Có xin được giấy xác nhận hai tên là cùng một người ở Việt Nam không?
Việt Nam không có thủ tục riêng cấp loại giấy này cho trường hợp tên lệch giữa hai nước. Cách thường làm là nộp kèm các giấy tờ có chung thông tin nhận dạng, hoặc dùng giấy xác nhận của nước kia nếu nước đó có thủ tục tương tự.
Tên tiếng nước ngoài có ghi được vào giấy khai sinh Việt Nam không?
Với con mang quốc tịch Việt Nam, Bộ luật Dân sự yêu cầu tên bằng tiếng Việt hoặc tiếng dân tộc khác của Việt Nam. Các trường hợp đặc thù như con chọn quốc tịch nước ngoài nên hỏi trước nơi đăng ký khai sinh.
Nên sửa tên của con phía Việt Nam hay phía nước ngoài?
Nên lấy tên dùng thuận lợi nhất ở nơi con sẽ sống và học tập chủ yếu làm chuẩn, rồi sửa phía còn lại. Nếu một nước không cho đổi theo ý cha mẹ, thì nước còn lại đi theo. Bên nào ít giấy tờ hơn thường sửa đỡ tốn công hơn.