Người Việt Nam có thể kết hôn với người cùng giới tính ở những nước cho phép, nhưng khi về Việt Nam, cuộc hôn nhân đó không được ghi nhận là hôn nhân. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 không còn cấm kết hôn giữa những người cùng giới tính như luật trước, nhưng quy định Nhà nước không thừa nhận hôn nhân giữa những người cùng giới tính. Hệ quả là việc ghi chú vào sổ hộ tịch Việt Nam về nguyên tắc không thực hiện được, và hai người không có các quyền giữa vợ chồng theo luật Việt Nam.
Bài này viết cho người Việt đã hoặc đang định kết hôn với bạn đời cùng giới ở nước ngoài, cùng gia đình của họ, muốn hiểu giấy tờ ở Việt Nam sẽ thể hiện ra sao và cần chuẩn bị gì để bảo vệ nhau trong khuôn khổ pháp luật hiện hành. Nội dung trung lập, chỉ nói về giấy tờ và quyền lợi pháp lý.
Không cấm nhưng không thừa nhận: hiểu cho đúng
Trước đây, Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 liệt kê việc kết hôn giữa những người cùng giới tính vào nhóm hành vi bị cấm. Luật năm 2014 đã bỏ quy định cấm đó, thay bằng quy định Nhà nước không thừa nhận hôn nhân giữa những người cùng giới tính. Sự thay đổi này có ý nghĩa thực tế: tổ chức lễ cưới, chung sống của hai người cùng giới không còn là hành vi bị cấm, không bị xử phạt vì lý do đó.
Nhưng "không thừa nhận" nghĩa là pháp luật Việt Nam không coi hai người là vợ chồng. Cơ quan hộ tịch không đăng ký kết hôn cho hai người cùng giới. Với cuộc hôn nhân đã đăng ký hợp pháp ở nước ngoài, việc ghi chú vào sổ hộ tịch Việt Nam về nguyên tắc không thực hiện được, vì ghi chú kết hôn đòi hỏi cuộc hôn nhân phù hợp điều kiện kết hôn theo pháp luật Việt Nam.
Cuộc hôn nhân vẫn có giá trị ở nước đã đăng ký và ở các nước thừa nhận nó. Như vậy bạn có thể là người đã kết hôn theo hồ sơ của nước ngoài, nhưng là người chưa kết hôn theo hồ sơ hộ tịch Việt Nam. Hiểu rõ sự chênh lệch này là bước đầu để tránh rắc rối khi làm giấy tờ.
Những gì khác đi khi cuộc hôn nhân không được thừa nhận ở Việt Nam
Bảng dưới đặt cạnh nhau một số vấn đề thường gặp. Đây là thông tin phổ thông; tình huống cụ thể cần đối chiếu văn bản hiện hành.
| Vấn đề | Với vợ chồng theo luật Việt Nam | Với cặp đồng giới đã kết hôn ở nước ngoài |
|---|---|---|
| Tình trạng hôn nhân trên giấy tờ Việt Nam | Ghi là đã kết hôn | Hồ sơ hộ tịch Việt Nam không thể hiện cuộc hôn nhân |
| Tài sản tạo ra trong thời gian chung sống | Áp dụng chế độ tài sản vợ chồng | Giải quyết theo pháp luật dân sự về sở hữu chung, theo thoả thuận và đóng góp |
| Thừa kế theo pháp luật | Vợ, chồng ở hàng thừa kế thứ nhất | Không ở hàng thừa kế theo pháp luật của nhau; có thể để lại bằng di chúc |
| Đại diện, quyết định thay khi một người ốm nặng | Có quan hệ gia đình theo luật | Cần văn bản uỷ quyền trong phạm vi pháp luật cho phép |
| Nhận con nuôi chung tại Việt Nam | Vợ chồng có thể nhận nuôi chung | Luật Nuôi con nuôi chỉ cho nhận nuôi chung khi là vợ chồng; một người có thể nhận nuôi với tư cách cá nhân nếu đủ điều kiện |
Những khác biệt này không có nghĩa là hai người không có cách nào bảo vệ nhau. Pháp luật dân sự cho phép nhiều công cụ như hợp đồng, di chúc, uỷ quyền; chỉ là phải chủ động lập ra, thay vì được luật tự động trao như vợ chồng.
Giấy tờ hộ tịch ở Việt Nam sẽ thể hiện ra sao
Giấy xác nhận tình trạng hôn nhân. Vì hồ sơ hộ tịch Việt Nam không có cuộc hôn nhân này, cơ quan hộ tịch có thể xác nhận bạn chưa đăng ký kết hôn theo pháp luật Việt Nam. Tuy vậy bạn phải khai trung thực khi được hỏi; giấy xác nhận chỉ phản ánh hồ sơ Việt Nam, không xoá được sự thật ở nước ngoài.
Tên đổi theo bạn đời ở nước ngoài. Nếu bạn đã đổi họ theo bạn đời theo luật nước ngoài, giấy tờ Việt Nam vẫn giữ họ cũ. Việc ghi thay đổi này vào sổ Việt Nam phụ thuộc vào căn cứ thay đổi; vì căn cứ là cuộc hôn nhân không được thừa nhận, khả năng ghi là rất thấp. Bạn sẽ cần giữ giấy tờ nối hai tên.
Giấy khai sinh của con. Nếu một trong hai người sinh con, giấy khai sinh Việt Nam của con ghi cha, mẹ theo quy định về xác định cha, mẹ của Việt Nam. Người bạn đời không phải cha hoặc mẹ theo luật Việt Nam sẽ không được ghi vào giấy khai sinh Việt Nam chỉ vì quan hệ hôn nhân ở nước ngoài.
Căn cước và dữ liệu dân cư. Thông tin về quan hệ hôn nhân trong dữ liệu dân cư lấy từ hồ sơ hộ tịch Việt Nam, nên cũng không thể hiện cuộc hôn nhân này.
Công cụ pháp lý giúp hai người bảo vệ nhau ở Việt Nam
Trong khuôn khổ pháp luật hiện hành, các cặp đồng giới thường dùng những công cụ dân sự sau. Mỗi công cụ có điều kiện hình thức riêng; nên có người làm nghề xem lại trước khi ký.
- Di chúc: mỗi người có thể lập di chúc để lại tài sản cho bạn đời. Lưu ý quy định về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc, như cha mẹ, con chưa thành niên, có thể vẫn được hưởng một phần di sản theo luật.
- Thoả thuận về tài sản chung: lập văn bản ghi rõ tài sản nào là chung, tỷ lệ góp, cách chia khi chia tay. Với tài sản phải đăng ký như nhà đất, cân nhắc đứng tên chung theo phần trên giấy chứng nhận.
- Hợp đồng uỷ quyền: cho phép bạn đời thay mặt mình làm một số việc như giao dịch ngân hàng, làm giấy tờ. Một số việc pháp luật không cho uỷ quyền.
- Chỉ định người liên hệ khi khẩn cấp: ghi trong hồ sơ ở cơ sở y tế, nơi làm việc, bảo hiểm.
- Giữ bản sao giấy kết hôn nước ngoài đã hợp pháp hoá và dịch: dù không được ghi chú, đây vẫn là bằng chứng về quan hệ, có ích trong một số thủ tục ở nước ngoài.
Các công cụ này không tạo ra quan hệ vợ chồng, nhưng giảm đáng kể rủi ro khi một người gặp chuyện. Hồ sơ càng rõ ràng, gia đình hai bên càng ít có lý do tranh chấp.
Rủi ro cần tránh: dùng giấy tờ Việt Nam để kết hôn với người khác
Vì hồ sơ hộ tịch Việt Nam không thể hiện cuộc hôn nhân đồng giới ở nước ngoài, về lý thuyết một người có thể xin giấy xác nhận "chưa kết hôn" ở Việt Nam. Nhưng nếu dùng giấy đó để kết hôn với người khác trong khi cuộc hôn nhân ở nước ngoài vẫn còn hiệu lực theo luật nước đó, người này có thể vi phạm pháp luật nước ngoài về hôn nhân, và gặp vướng mắc nghiêm trọng về tài sản, thừa kế, con cái giữa hai hệ thống.
Ngoài ra, khai báo không trung thực trong hồ sơ hộ tịch có thể bị xử lý. Nếu bạn muốn chấm dứt cuộc hôn nhân đồng giới ở nước ngoài, cách an toàn là làm thủ tục ly hôn theo luật của nước đã đăng ký, giữ đủ giấy tờ chứng minh đã chấm dứt.
Đây là tình huống có nhiều lớp pháp luật chồng lên nhau. Trước khi làm bất kỳ thủ tục hôn nhân nào ở Việt Nam khi đang có cuộc hôn nhân đồng giới ở nước ngoài, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc luật sư hiểu cả hai hệ thống để được định hướng.
Khi một người ốm nặng hoặc qua đời ở Việt Nam
Đây là lúc sự khác biệt giữa hai hệ giấy tờ lộ ra rõ nhất. Ở bệnh viện, những quyết định quan trọng như đồng ý phẫu thuật cho người bệnh không còn tự quyết được thường được hỏi ý kiến người đại diện hoặc thân nhân theo quy định của ngành y tế. Bạn đời cùng giới, dù đã kết hôn ở nước ngoài, không được coi là vợ hoặc chồng theo luật Việt Nam, nên vai trò của người đó phụ thuộc vào giấy tờ hai người đã lập trước và vào sự hợp tác của gia đình.
Khi một người qua đời, việc khai tử theo Luật Hộ tịch do vợ, chồng, con, cha mẹ hoặc người thân thích khác đi khai; nếu không có những người này thì cơ quan, tổ chức liên quan thực hiện. Bạn đời cùng giới có thể không nằm trong nhóm người có trách nhiệm theo luật, nên trên thực tế thường phải phối hợp với gia đình của người đã mất. Các việc sau khai tử như chia di sản thuộc phạm vi của trang chuyên về thừa kế trong cụm.
Cách chuẩn bị thực tế: lập di chúc, lập văn bản uỷ quyền cho những việc được phép uỷ quyền, nói chuyện trước với gia đình hai bên về mong muốn của mình. Giấy tờ rõ ràng cộng với sự hiểu biết của gia đình giúp người ở lại ít gặp tranh chấp nhất.
Chuyển giới, xác định lại giới tính: không lẫn với hôn nhân cùng giới
Một số người nhầm lẫn giữa hôn nhân cùng giới và hôn nhân của người đã chuyển đổi giới tính. Đây là hai vấn đề khác nhau. Với người đã xác định lại hoặc chuyển đổi giới tính, câu hỏi quan trọng là giới tính trên giấy tờ Việt Nam hiện ghi là gì, vì điều kiện kết hôn theo luật Việt Nam xét theo giới tính được ghi nhận trên giấy tờ.
Bộ luật Dân sự 2015 có ghi nhận quyền chuyển đổi giới tính, nhưng việc thay đổi giới tính trên giấy tờ hộ tịch cho người chuyển giới phụ thuộc vào luật chuyên ngành; tại thời điểm viết, bạn cần đối chiếu hiện trạng văn bản. Danh mục xác định lại dân tộc, giới tính của trang có bài riêng về chủ đề này.
Nếu bạn đã thay đổi giới tính trên giấy tờ ở nước ngoài nhưng giấy tờ Việt Nam chưa thay đổi, hồ sơ ở hai nước có thể không khớp, ảnh hưởng tới việc ghi nhận hôn nhân. Trường hợp này nên tham vấn người có chuyên môn trước khi nộp bất kỳ hồ sơ nào.
Câu hỏi thường gặp
Kết hôn đồng giới ở Việt Nam có bị phạt không?
Luật Hôn nhân và gia đình 2014 đã bỏ quy định cấm kết hôn giữa những người cùng giới tính, thay bằng quy định Nhà nước không thừa nhận. Tổ chức lễ cưới, chung sống không còn bị coi là hành vi bị cấm, nhưng cơ quan hộ tịch không đăng ký kết hôn cho hai người cùng giới.
Đã kết hôn đồng giới ở nước ngoài có ghi chú vào sổ hộ tịch Việt Nam được không?
Về nguyên tắc là không, vì pháp luật Việt Nam không thừa nhận hôn nhân giữa những người cùng giới tính, trong khi ghi chú kết hôn đòi hỏi cuộc hôn nhân phù hợp điều kiện kết hôn của Việt Nam. Cuộc hôn nhân vẫn có giá trị ở nước đã đăng ký.
Bạn đời cùng giới có được thừa kế tài sản ở Việt Nam không?
Không được thừa kế theo pháp luật như vợ chồng. Muốn để lại tài sản cho bạn đời, bạn nên lập di chúc hợp lệ. Lưu ý một số người như cha mẹ, con chưa thành niên vẫn có thể được hưởng phần di sản bắt buộc theo luật dù di chúc không nhắc.
Hai người cùng giới có đứng tên chung nhà đất ở Việt Nam được không?
Hai cá nhân có thể cùng sở hữu tài sản theo pháp luật dân sự nếu mỗi người đủ điều kiện sở hữu loại tài sản đó. Người nước ngoài có hạn chế riêng về sở hữu nhà đất tại Việt Nam, nên cần kiểm tra điều kiện trước khi mua.
Cặp đồng giới có nhận con nuôi chung ở Việt Nam được không?
Luật Nuôi con nuôi chỉ cho phép nhận nuôi chung khi hai người là vợ chồng theo luật Việt Nam. Một người có thể nhận con nuôi với tư cách cá nhân nếu đủ điều kiện; người kia không có quan hệ cha mẹ nuôi với trẻ theo luật Việt Nam.
Muốn chấm dứt cuộc hôn nhân đồng giới đã đăng ký ở nước ngoài thì làm ở đâu?
Vì Việt Nam không thừa nhận cuộc hôn nhân này, thông thường bạn phải làm thủ tục ly hôn theo pháp luật của nước đã đăng ký hoặc nước thừa nhận nó. Nên hỏi luật sư ở nước đó về thẩm quyền và thủ tục cụ thể.