Cha mẹ đẻ muốn nhận lại đứa con từng bị bỏ rơi có thể làm thủ tục nhận con, nhưng con đường cụ thể phụ thuộc vào việc đứa trẻ hiện ở đâu: còn ở cơ sở trợ giúp xã hội hoặc gia đình tạm nuôi, đã được người khác nhận làm con nuôi hợp pháp, hay đã trưởng thành và tự quyết định. Trong mọi trường hợp, cha mẹ đẻ không thể tự đến đón trẻ về; lợi ích của đứa trẻ và quyền của người đang nuôi trẻ được đặt lên trước.
Đằng sau mỗi trường hợp là một câu chuyện khó nói: một người mẹ trẻ không có chỗ dựa, một gia đình nghèo, một hoàn cảnh không thể giữ con. Bài này không phán xét. Nó giúp bạn biết trẻ bị bỏ rơi được xử lý giấy tờ thế nào, cần chuẩn bị gì để chứng minh mình là cha mẹ đẻ, và các tình huống pháp lý khác nhau tuỳ hoàn cảnh hiện tại của đứa trẻ.
Chuyện gì đã xảy ra với giấy tờ của đứa trẻ
Khi một trẻ bị bỏ rơi được phát hiện, người phát hiện báo cho uỷ ban nhân dân cấp xã hoặc công an nơi đó. Chính quyền lập biên bản ghi rõ thời gian, địa điểm, đặc điểm của trẻ và đồ vật đi kèm, rồi giao trẻ cho một cá nhân, gia đình hoặc cơ sở trợ giúp xã hội tạm thời nuôi dưỡng. Uỷ ban xã thông báo tìm cha mẹ đẻ trong một thời hạn theo quy định.
Hết thời hạn mà không ai đến nhận, uỷ ban xã đăng ký khai sinh cho trẻ. Họ, tên của trẻ do người hoặc cơ sở đang tạm nuôi đặt; ô cha, mẹ để trống; quê quán, nơi sinh xác định theo nơi phát hiện. Từ đó, đứa trẻ có một danh tính pháp lý riêng, không còn liên hệ gì trên giấy tờ với cha mẹ đẻ.
Vì vậy, điều đầu tiên bạn cần biết là trẻ được phát hiện ở xã nào, khoảng thời gian nào. Biên bản ban đầu ở uỷ ban xã nơi phát hiện là đầu mối quan trọng nhất để đối chiếu với lời kể của bạn. Nếu nơi đó đã sáp nhập trong đợt sắp xếp năm 2025, hồ sơ được chuyển về uỷ ban của đơn vị hành chính mới.
Ba hoàn cảnh hiện tại của đứa trẻ
Mỗi hoàn cảnh dẫn đến một hướng đi khác:
| Đứa trẻ hiện nay | Ai có tiếng nói quyết định | Hướng đi chính |
|---|---|---|
| Đang ở cơ sở trợ giúp xã hội hoặc gia đình tạm nuôi, chưa ai nhận làm con nuôi | Người đứng đầu cơ sở hoặc người giám hộ của trẻ, và chính quyền nơi trẻ đang được nuôi | Đăng ký nhận cha, mẹ, con tại uỷ ban xã nếu không tranh chấp; cơ quan có thẩm quyền đánh giá điều kiện trước khi giao trẻ về |
| Đã được người khác nhận làm con nuôi hợp pháp | Cha mẹ nuôi là cha mẹ theo pháp luật của trẻ | Không đương nhiên nhận lại được; muốn chấm dứt việc nuôi con nuôi phải có căn cứ luật định và phải qua toà |
| Đã thành niên | Chính người con | Gặp gỡ, nếu người con đồng ý thì làm thủ tục nhận cha, mẹ, con; nếu người con từ chối thì tôn trọng |
Ở cả ba hoàn cảnh, giám định ADN gần như luôn cần thiết vì không có giấy chứng sinh hay hồ sơ nào nối bạn với đứa trẻ trên giấy tờ.
Chứng minh mình là cha mẹ đẻ: chuẩn bị gì
Hãy gom tất cả những gì nối bạn với thời điểm và nơi trẻ bị bỏ lại, càng cụ thể càng tốt:
- Thời gian, địa điểm cụ thể bạn đã để trẻ lại; những đồ vật đi kèm như chăn, quần áo, tờ giấy viết tay, vật kỷ niệm. Biên bản phát hiện trẻ thường mô tả các chi tiết này, nên lời kể khớp với biên bản là chứng cứ quan trọng.
- Giấy tờ khám thai, giấy ra viện, giấy chứng sinh nếu trẻ được sinh ở cơ sở y tế.
- Người biết chuyện khi đó có thể làm chứng: người thân, bạn bè, nhân viên y tế.
- Ảnh chụp trẻ khi còn ở với bạn, tin nhắn, thư từ nhắc đến đứa trẻ.
- Kết quả giám định ADN, làm ở tổ chức được phép, với sự đồng ý của người giám hộ hoặc người đại diện hiện tại của trẻ.
Việc lấy mẫu của trẻ phải có sự đồng ý của người đang là đại diện hợp pháp của trẻ. Bạn không nên tự tìm cách tiếp cận trẻ để lấy mẫu; việc đó vừa có thể vi phạm quyền của trẻ, vừa làm mất lòng tin của những người đang nuôi trẻ.
Khi đứa trẻ đã là con nuôi của gia đình khác
Đây là tình huống đau lòng nhất. Kể từ ngày việc nuôi con nuôi được đăng ký, cha mẹ nuôi có đầy đủ quyền và nghĩa vụ của cha mẹ, còn cha mẹ đẻ không còn quyền nuôi dưỡng, đại diện hay quản lý tài sản của con, trừ khi các bên có thoả thuận khác. Pháp luật bảo vệ sự ổn định đó vì đứa trẻ đã có một gia đình, một tên gọi, một cuộc sống.
Muốn đứa trẻ trở về với mình, cha mẹ đẻ phải yêu cầu toà chấm dứt việc nuôi con nuôi, và chỉ được chấp nhận khi có một trong các căn cứ luật định, chủ yếu là cha mẹ nuôi ngược đãi, hành hạ trẻ hoặc vi phạm điều cấm. Mong muốn nhận lại con, hay điều kiện sống của bạn nay đã khá hơn, không phải là căn cứ.
Con đường thực tế hơn thường là liên hệ với cha mẹ nuôi qua chính quyền địa phương hoặc qua một người trung gian, bày tỏ mong muốn được biết tin, được gặp con khi phù hợp. Nhiều cha mẹ nuôi sẵn lòng cho con biết nguồn gốc khi con đủ lớn, vì Luật Nuôi con nuôi ghi nhận quyền của con nuôi được biết về nguồn gốc của mình. Việc ghi nhận quan hệ huyết thống trên giấy tờ khi trẻ đang là con nuôi của người khác là vấn đề phức tạp; bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc người làm nghề trước khi nộp bất kỳ hồ sơ nào.
Các bước khi trẻ còn ở cơ sở hoặc gia đình tạm nuôi
Khi đứa trẻ chưa được ai nhận làm con nuôi, trình tự thường gồm:
- Liên hệ uỷ ban nhân dân cấp xã nơi trẻ được phát hiện để đối chiếu biên bản và biết trẻ đang ở đâu.
- Liên hệ cơ sở trợ giúp xã hội hoặc gia đình đang nuôi trẻ qua chính quyền, trình bày nguyện vọng và chứng cứ.
- Thống nhất việc giám định ADN với người đứng đầu cơ sở hoặc người giám hộ của trẻ.
- Nếu kết quả xác nhận quan hệ và không có tranh chấp, nộp hồ sơ đăng ký nhận cha, mẹ, con tại uỷ ban xã có thẩm quyền.
- Cơ quan có thẩm quyền xem xét điều kiện chăm sóc của bạn trước khi giao trẻ về; với trẻ đã lớn, ý kiến của trẻ được lắng nghe.
- Cập nhật giấy khai sinh của trẻ với thông tin cha mẹ; họ, tên của trẻ có thể giữ hoặc đổi, trẻ từ đủ 9 tuổi phải đồng ý.
Quá trình này có thể kéo dài, và cơ sở trợ giúp xã hội có thể đề nghị một giai đoạn gặp gỡ, làm quen trước khi trẻ về sống cùng bạn. Đó là vì trẻ, không phải sự làm khó.
Những điều không nên làm khi đi tìm con
Mong mỏi gặp lại con có thể khiến người ta làm những việc vội vàng. Một số việc dưới đây thường làm hỏng cơ hội được nhận lại con, hoặc gây tổn thương cho đứa trẻ:
- Tự tìm đến trường học, nhà riêng của gia đình đang nuôi trẻ để gặp trẻ khi chưa có sự đồng ý của người đang nuôi. Trẻ có thể hoảng sợ, và gia đình nuôi sẽ khó tin tưởng bạn về sau.
- Đăng ảnh trẻ, thông tin của gia đình nuôi lên mạng xã hội để nhờ tìm hoặc để kể chuyện. Việc này xâm phạm đời tư của trẻ và có thể để lại hậu quả lâu dài cho trẻ.
- Nhờ người ngoài “lo giấy tờ” cho nhanh, đưa tiền để được giao con. Không ai được phép giao trẻ theo cách đó, và đây có thể là dấu hiệu lừa đảo nhắm vào người đang tuyệt vọng.
- Giấu thông tin về hoàn cảnh hiện tại khi làm việc với cơ quan có thẩm quyền, như việc đang có gia đình riêng, chưa có chỗ ở ổn định. Sự trung thực giúp cơ quan sắp xếp lộ trình phù hợp cho đứa trẻ.
- Hứa với trẻ những điều chưa chắc làm được, như “mẹ sẽ đón con về ngay”. Khi thủ tục kéo dài, lời hứa không thành hiện thực làm trẻ mất niềm tin lần nữa.
Đi từng bước qua chính quyền và cơ sở đang nuôi trẻ chậm hơn, nhưng là con đường duy nhất giữ được cả quyền của bạn lẫn sự bình yên của đứa trẻ.
Trách nhiệm, và một con đường không đơn độc
Bỏ rơi trẻ em là hành vi bị pháp luật cấm, và tuỳ hoàn cảnh, người bỏ rơi có thể bị xem xét trách nhiệm. Nhiều người lo sợ điều này nên không dám quay lại. Thực tế, việc tự nguyện tìm lại con, trung thực về hoàn cảnh khi đó, và thể hiện khả năng chăm sóc hiện tại là những điều cơ quan có thẩm quyền xem xét. Nếu bạn lo lắng về trách nhiệm pháp lý, hãy tìm tư vấn trước khi liên hệ.
Với người đang nuôi trẻ, sự xuất hiện của cha mẹ đẻ có thể gây hoang mang. Hãy nhớ rằng mọi quyết định đều qua cơ quan có thẩm quyền, không ai có thể tự ý đến đón trẻ đi. Một cuộc gặp có người trung gian, diễn ra từ từ, thường tốt cho đứa trẻ hơn là sự đối đầu.
Với chính đứa trẻ, dù đã lớn hay còn nhỏ, biết được nguồn gốc của mình là một phần quan trọng của danh tính. Điều trẻ cần nhất không phải là ai thắng ai, mà là những người lớn xung quanh cùng cư xử tử tế với câu chuyện của mình.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ đẻ có được tự đến cơ sở bảo trợ đón con về không?
Không. Cha mẹ đẻ cần chứng minh quan hệ, thường bằng giám định ADN, rồi làm thủ tục nhận cha, mẹ, con. Cơ quan có thẩm quyền xem xét điều kiện chăm sóc trước khi giao trẻ về, và có thể đề nghị giai đoạn làm quen.
Con đã được người khác nhận nuôi hợp pháp thì cha mẹ đẻ có đòi lại được không?
Không đương nhiên. Muốn chấm dứt việc nuôi con nuôi phải qua toà và chỉ khi có căn cứ luật định như cha mẹ nuôi ngược đãi, hành hạ trẻ. Mong muốn nhận lại con không phải là căn cứ.
Giấy khai sinh của trẻ bị bỏ rơi ghi thế nào?
Uỷ ban nhân dân cấp xã đăng ký khai sinh sau thời hạn thông báo tìm cha mẹ. Họ tên do người hoặc cơ sở tạm nuôi đặt, ô cha mẹ để trống, nơi sinh và quê quán xác định theo nơi phát hiện trẻ.
Có cần làm giám định ADN khi nhận lại con bị bỏ rơi không?
Gần như luôn cần, vì không có giấy tờ nào nối cha mẹ đẻ với đứa trẻ. Việc lấy mẫu của trẻ phải có sự đồng ý của người đang là đại diện hợp pháp, thường là người đứng đầu cơ sở hoặc người giám hộ.
Người bỏ rơi con có bị xử lý khi quay lại nhận con không?
Bỏ rơi trẻ em là hành vi bị pháp luật cấm và có thể bị xem xét trách nhiệm tuỳ hoàn cảnh. Việc tự nguyện tìm lại con và trung thực về hoàn cảnh được cơ quan có thẩm quyền cân nhắc; nên tìm tư vấn trước khi liên hệ.
Con đã lớn không muốn nhận cha mẹ đẻ thì sao?
Người con đã thành niên có quyền quyết định. Nếu con từ chối, cha mẹ đẻ không thể buộc con làm thủ tục nhận cha, mẹ, con. Giữ liên lạc nhẹ nhàng và tôn trọng quyết định của con thường là con đường duy nhất.