Việc nuôi con nuôi đã đăng ký chỉ chấm dứt khi toà án ra quyết định, và chỉ dựa trên những căn cứ mà Luật Nuôi con nuôi 2010 liệt kê; cha mẹ nuôi hay con nuôi không thể tự huỷ bằng một tờ giấy hoặc một lời tuyên bố. Sau quyết định của toà, quan hệ cha mẹ và con nuôi kết thúc, cơ quan hộ tịch ghi chú vào sổ, và các vấn đề như nơi ở của con, tài sản riêng, họ tên được giải quyết theo luật.
Người tìm đến chủ đề này thường đang ở một thời điểm khó khăn: cha mẹ nuôi kiệt sức vì mâu thuẫn với đứa con đã lớn, con nuôi bị ngược đãi, cha mẹ đẻ muốn đón con về, hay đơn giản là hai bên đã sống mỗi người một nơi từ lâu. Bài cũng chỉ ra những tình huống tưởng là lý do chấm dứt nhưng thực ra không phải, như cha mẹ nuôi ly hôn, sinh được con đẻ hay qua đời. Bài này giúp bạn biết trường hợp của mình có đủ căn cứ hay không, ai đứng đơn, và cuộc sống của từng người thay đổi ra sao sau đó.
Những căn cứ để toà chấm dứt việc nuôi con nuôi
Luật Nuôi con nuôi 2010 cho phép chấm dứt khi có một trong các căn cứ sau. Ngoài những trường hợp này, toà không chấm dứt dù hai bên có mâu thuẫn đến đâu:
- Con nuôi đã thành niên và cha mẹ nuôi, con nuôi tự nguyện chấm dứt. Đây là trường hợp duy nhất dựa hoàn toàn vào ý chí hai bên; vẫn phải đưa ra toà để có quyết định.
- Con nuôi bị kết án về một trong các tội cố ý xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, nhân phẩm, danh dự của cha mẹ nuôi; hoặc ngược đãi, hành hạ cha mẹ nuôi; hoặc phá tán tài sản của cha mẹ nuôi.
- Cha mẹ nuôi bị kết án về một trong các tội cố ý xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, nhân phẩm, danh dự của con nuôi; hoặc ngược đãi, hành hạ con nuôi.
- Vi phạm những điều luật cấm trong nuôi con nuôi, ví dụ lợi dụng việc nuôi con nuôi để trục lợi, bóc lột sức lao động, xâm hại tình dục, mua bán trẻ em; hoặc nhận nuôi trái với quy định như ông bà nhận cháu.
Những lý do hay được nêu nhưng tự thân không phải căn cứ: cha mẹ nuôi sinh được con đẻ; cha mẹ nuôi ly hôn; con nuôi hư, bỏ học; hai bên không hợp tính; cha mẹ đẻ muốn đón con về. Nếu những chuyện đó đi kèm hành vi ngược đãi, hành hạ, hoặc khi con nuôi đã thành niên và cả hai cùng muốn, thì mới quay về một trong các căn cứ trên.
Ai có quyền yêu cầu toà
Con nuôi đã thành niên. Có thể tự mình yêu cầu, đặc biệt khi có căn cứ cha mẹ nuôi ngược đãi hoặc khi hai bên đã thống nhất chấm dứt.
Cha mẹ nuôi. Có quyền yêu cầu khi có căn cứ. Nếu hai vợ chồng cùng là cha mẹ nuôi, việc một người yêu cầu và người kia phản đối sẽ khiến vụ việc có tranh chấp.
Cha mẹ đẻ hoặc người giám hộ của con nuôi. Thường gặp khi con nuôi chưa thành niên bị ngược đãi; cha mẹ đẻ có thể đứng ra bảo vệ con.
Một số cơ quan, tổ chức. Luật cho phép cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền về trẻ em và tổ chức như Hội Liên hiệp phụ nữ yêu cầu khi có căn cứ, nhất là khi trẻ đang bị xâm hại mà người thân không lên tiếng.
Người không có quyền tự đứng đơn. Anh chị em ruột của con nuôi, họ hàng bên cha mẹ nuôi, hay con đẻ của cha mẹ nuôi không nằm trong danh sách. Nếu thấy có hành vi ngược đãi, họ báo cho chính quyền xã, cơ quan công an hoặc Hội Liên hiệp phụ nữ để những nơi này xem xét yêu cầu toà; họ cũng có thể làm chứng trong vụ việc.
Trình tự ở toà và ở cơ quan hộ tịch
Một trình tự điển hình:
- Thu thập giấy chứng nhận nuôi con nuôi hoặc trích lục, giấy tờ nhân thân của các bên, và chứng cứ về căn cứ chấm dứt: bản án hình sự đã có hiệu lực, giấy tờ về hành vi ngược đãi, văn bản thoả thuận chấm dứt của hai bên khi con đã thành niên.
- Nộp đơn tại toà án nơi cư trú của người bị yêu cầu hoặc theo hướng dẫn về thẩm quyền; khi hai bên đồng thuận, việc này thường được giải quyết như một việc dân sự, khi có tranh chấp thì như một vụ án.
- Toà xem xét, có thể lấy ý kiến của con nuôi, cha mẹ đẻ, cơ quan liên quan. Với con nuôi chưa thành niên, toà đặc biệt chú ý đến nơi ở mới của trẻ.
- Toà ra quyết định hoặc bản án chấm dứt việc nuôi con nuôi và giải quyết các hệ quả đi kèm.
- Quyết định có hiệu lực được gửi cho cơ quan hộ tịch nơi đã đăng ký nuôi con nuôi để ghi chú vào sổ; các bên nên chủ động liên hệ để xin trích lục và hỏi thủ tục về họ tên nếu cần.
Khi có dấu hiệu con nuôi chưa thành niên đang bị bạo hành, việc đầu tiên không phải là nộp đơn chấm dứt mà là báo ngay cho cơ quan công an, chính quyền xã hoặc đường dây bảo vệ trẻ em để trẻ được an toàn. Thủ tục pháp lý đến sau.
Hệ quả sau khi chấm dứt
Luật Nuôi con nuôi quy định một số hệ quả rõ ràng, phần còn lại do toà giải quyết theo từng vụ:
| Vấn đề | Hệ quả chính |
|---|---|
| Quan hệ cha mẹ và con | Chấm dứt; hai bên không còn quyền, nghĩa vụ của cha mẹ và con với nhau, kể cả thừa kế theo pháp luật |
| Con nuôi chưa thành niên hoặc mất năng lực hành vi | Toà quyết định giao cho cha mẹ đẻ; nếu cha mẹ đẻ không đủ điều kiện thì giao cho tổ chức, cá nhân khác chăm sóc |
| Tài sản riêng của con nuôi | Được trả lại cho con nuôi; nếu con chưa thành niên thì giao cho người đại diện mới quản lý |
| Họ, tên của con nuôi | Có thể giữ họ tên đang dùng hoặc làm thủ tục đổi lại; trẻ từ đủ 9 tuổi phải được hỏi ý kiến |
| Phần cha mẹ trên giấy khai sinh | Nếu trước đây đã ghi cha mẹ nuôi, cơ quan hộ tịch điều chỉnh theo quyết định của toà |
| Cấp dưỡng, bồi thường | Tuỳ hành vi vi phạm và yêu cầu của các bên; toà xem xét trong cùng vụ hoặc vụ riêng |
Quan hệ với cha mẹ đẻ không tự động khôi phục đầy đủ như trước khi cho con làm con nuôi; nơi ở của con chưa thành niên do toà quyết định dựa trên lợi ích của trẻ.
Khi cha mẹ nuôi ly hôn, hoặc sinh được con đẻ
Hai tình huống này rất hay khiến người ta nghĩ đến việc chấm dứt, nhưng pháp luật lại đứng về phía đứa trẻ. Khi cha mẹ nuôi ly hôn, con nuôi được đối xử như con chung: toà giải quyết ai trực tiếp nuôi, ai cấp dưỡng, ai được thăm nom, giống hệt với con đẻ. Không ai được trả con nuôi lại cho uỷ ban hay cho cha mẹ đẻ chỉ vì gia đình tan vỡ.
Khi cha mẹ nuôi sinh được con đẻ, con nuôi vẫn là con, ngang quyền với con đẻ về chăm sóc, học hành và thừa kế. Sự thiên vị trong gia đình là chuyện đạo đức, nhưng nếu trở thành ngược đãi, hành hạ thì đó lại là căn cứ để chấm dứt, và người bị coi là vi phạm là cha mẹ nuôi.
Với con nuôi đã thành niên muốn tách hẳn khỏi gia đình nuôi, ví dụ vì đã tìm lại được cha mẹ đẻ, cách bình yên nhất là hai bên ngồi lại thống nhất, rồi cùng đưa ra toà theo căn cứ tự nguyện chấm dứt. Không ai bắt buộc phải duy trì quan hệ pháp lý khi cả hai đều không muốn.
Một trường hợp khác là cha mẹ nuôi qua đời. Cái chết của cha mẹ nuôi không làm chấm dứt việc nuôi con nuôi; con nuôi vẫn là người thừa kế hàng thứ nhất của họ. Nếu con nuôi còn nhỏ, việc cần làm là cử người giám hộ cho trẻ, chứ không phải chấm dứt việc nuôi con nuôi hay trả trẻ về với cha mẹ đẻ.
Trước khi đi đến quyết định cuối cùng
Chấm dứt việc nuôi con nuôi là quyết định khó đảo ngược, ảnh hưởng đến cảm giác thuộc về của một con người. Với con nuôi đã thành niên mà mâu thuẫn chủ yếu là chuyện tính cách, tiền bạc, có khi khoảng cách và thời gian giải quyết tốt hơn một quyết định của toà. Nhiều gia đình sau vài năm sống riêng lại tìm về nhau.
Với con nuôi chưa thành niên, mọi quyết định cần đặt lợi ích của trẻ lên trên hết: trẻ sẽ sống ở đâu, ai chăm sóc, việc học có bị gián đoạn không. Nếu vụ việc có yếu tố hình sự, có tài sản lớn, hoặc có tranh chấp giữa cha mẹ nuôi và cha mẹ đẻ về nơi ở của trẻ, nên có người làm nghề hỗ trợ ngay từ đầu để trẻ không bị kẹt giữa hai bên.
Nếu bạn là con nuôi đã trưởng thành và đang cân nhắc chấm dứt, hãy nghĩ cả đến những thứ gắn với quan hệ này: quyền thừa kế, nghĩa vụ phụng dưỡng cha mẹ nuôi khi họ già yếu, những thông tin lý lịch bạn đã khai trong hồ sơ công việc. Sau khi chấm dứt, bạn cần khai lại thông tin gia đình theo giấy tờ mới cho thống nhất. Với cha mẹ nuôi lớn tuổi, chấm dứt cũng có nghĩa là mất đi một người thừa kế và một người có nghĩa vụ chăm sóc mình theo pháp luật; đây là điều nên cân nhắc trước, không phải sau.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ nuôi có tự huỷ việc nhận con nuôi được không?
Không. Việc nuôi con nuôi đã đăng ký chỉ chấm dứt khi toà án ra quyết định dựa trên căn cứ của Luật Nuôi con nuôi 2010. Một văn bản tự lập hay lời tuyên bố của cha mẹ nuôi không có giá trị chấm dứt.
Con nuôi hư, bỏ nhà đi thì cha mẹ nuôi có được chấm dứt không?
Bản thân việc con hư, bỏ nhà không phải căn cứ. Chỉ khi con nuôi đã thành niên và hai bên tự nguyện, hoặc con nuôi bị kết án về hành vi xâm phạm cha mẹ nuôi, ngược đãi, phá tán tài sản của cha mẹ nuôi thì mới có căn cứ.
Cha mẹ nuôi ly hôn thì con nuôi xử lý thế nào?
Con nuôi được đối xử như con chung. Toà giải quyết việc ai trực tiếp nuôi, cấp dưỡng và thăm nom giống như với con đẻ; việc ly hôn tự nó không làm chấm dứt quan hệ nuôi con nuôi.
Sau khi chấm dứt, con nuôi có phải đổi lại họ tên không?
Không bắt buộc. Con nuôi có thể giữ họ tên đang dùng hoặc làm thủ tục thay đổi lại ở cơ quan hộ tịch. Với trẻ từ đủ 9 tuổi, việc đổi họ tên cần ý kiến đồng ý của trẻ.
Cha mẹ đẻ có quyền đòi lại con đã cho làm con nuôi không?
Cha mẹ đẻ chỉ có thể yêu cầu toà chấm dứt khi có căn cứ luật định, như con bị ngược đãi, hành hạ. Mong muốn đón con về không phải là căn cứ; khi chấm dứt, nơi ở của trẻ chưa thành niên do toà quyết định theo lợi ích của trẻ.
Chấm dứt việc nuôi con nuôi rồi thì còn quyền thừa kế của nhau không?
Không còn quyền thừa kế theo pháp luật của nhau vì quan hệ cha mẹ và con đã chấm dứt. Nếu muốn để lại tài sản cho người kia, vẫn có thể lập di chúc theo đúng quy định.