Bộ luật Dân sự 2015 ghi nhận việc chuyển đổi giới tính và quyền đăng ký thay đổi hộ tịch của người đã chuyển đổi, nhưng giao việc quy định cụ thể cho một luật riêng; tại thời điểm biên soạn, theo thông tin bài này nắm được, luật đó chưa có hiệu lực, nên chưa có thủ tục hộ tịch riêng để đổi giới tính trên giấy tờ cho người chuyển giới. Bạn nên kiểm tra lại tình trạng văn bản trước khi lên kế hoạch, vì đây là lĩnh vực đang được thảo luận.
Bài viết dành cho người chuyển giới, gia đình và những người làm công tác nhân sự, giáo dục muốn hiểu đúng hiện trạng. Nội dung giữ thái độ tôn trọng và trung lập, không bàn chuyện y khoa chi tiết, không đánh giá đạo đức. Mục tiêu là giúp bạn biết luật đã ghi nhận điều gì, chỗ nào còn trống, những thủ tục nào không áp dụng được cho trường hợp này, và cách sống với giấy tờ trong lúc chờ khung pháp lý hoàn chỉnh.
Những gì pháp luật đã ghi nhận
Điều 37 Bộ luật Dân sự 2015 có ba ý. Việc chuyển đổi giới tính được thực hiện theo quy định của luật. Cá nhân đã chuyển đổi giới tính có quyền, nghĩa vụ đăng ký thay đổi hộ tịch theo pháp luật về hộ tịch. Và người đó có quyền nhân thân phù hợp với giới tính đã được chuyển đổi. Đây là bước thay đổi lớn so với giai đoạn trước, khi văn bản hướng dẫn về xác định lại giới tính từng cấm phẫu thuật chuyển đổi giới tính cho người đã hoàn thiện về giới tính.
Một số luật khác cũng đã nhắc tới chuyển đổi giới tính. Điều 28 Bộ luật Dân sự liệt kê người đã chuyển đổi giới tính là một trường hợp được thay đổi tên. Luật Căn cước 2023 xếp việc chuyển đổi giới tính theo quy định của pháp luật vào các trường hợp cấp đổi thẻ căn cước. Năm 2022, Bộ Y tế có văn bản khẳng định đồng tính, song tính và chuyển giới không phải là bệnh, đề nghị các cơ sở y tế không coi đây là bệnh và không ép buộc điều trị.
Điểm chung của các quy định này là đều dẫn chiếu tới "theo quy định của pháp luật", tức là cần một luật chuyên ngành nói rõ ai được công nhận đã chuyển đổi, bằng thủ tục nào, căn cứ giấy tờ gì. Khi chưa có luật đó, các quyền đã ghi nhận chưa có đường đi cụ thể.
Chỗ còn trống và hệ quả thực tế
Chưa có thủ tục công nhận chuyển đổi giới tính. Luật chuyên ngành đã được đề xuất xây dựng và thảo luận trong nhiều năm, nhưng theo thông tin bài này nắm được tại thời điểm biên soạn, chưa có văn bản có hiệu lực quy định điều kiện, trình tự công nhận việc chuyển đổi giới tính.
Cơ quan hộ tịch thiếu căn cứ để ghi nhận. Vì chưa có luật, cơ quan đăng ký hộ tịch nhìn chung không có căn cứ để cập nhật giới tính cho người chuyển giới, kể cả khi người đó đã can thiệp y tế. Giấy khai sinh, căn cước và các giấy tờ khác vì vậy vẫn ghi giới tính khi sinh.
Can thiệp y tế ở nước ngoài chưa tự động được ghi nhận. Nhiều người đã thực hiện can thiệp y tế ở nước ngoài. Giấy tờ y tế nước ngoài hiện chưa có cơ chế để dùng làm căn cứ đổi giới tính trong hộ tịch Việt Nam. Dù vậy, việc lưu giữ đầy đủ hồ sơ y tế vẫn hữu ích cho tương lai.
Khoảng cách giữa con người và giấy tờ. Hệ quả dễ thấy nhất là ngoại hình, tên gọi trong đời sống và giấy tờ không khớp nhau, gây khó khăn khi đi lại, xin việc, mở tài khoản, khám chữa bệnh. Đây là lý do nhiều người chuyển giới và tổ chức xã hội đề nghị sớm ban hành luật.
Những thủ tục thường bị hiểu nhầm là áp dụng được
Khi chưa có luật riêng, có người nghĩ tới những thủ tục khác để đổi giới tính trên giấy tờ. Bảng dưới giải thích vì sao các thủ tục đó không dùng được cho mục đích này.
| Thủ tục | Dành cho ai | Vì sao không dùng cho người chuyển giới |
|---|---|---|
| Cải chính hộ tịch | Người có thông tin bị ghi sai khi đăng ký | Giới tính khi sinh đã được ghi đúng, không có sai sót để cải chính |
| Xác định lại giới tính | Người có giới tính khuyết tật bẩm sinh hoặc chưa định hình chính xác | Đặc điểm sinh học khi sinh rõ ràng, không thuộc diện của Điều 36 |
| Đăng ký lại khai sinh | Người mất giấy khai sinh và sổ gốc | Chỉ khôi phục thông tin đã đăng ký, không thay đổi nội dung |
| Thay đổi tên | Các trường hợp liệt kê trong Điều 28 Bộ luật Dân sự | Trường hợp "đã chuyển đổi giới tính" còn chờ luật riêng; các căn cứ khác xét theo từng hồ sơ |
Dùng các thủ tục trên bằng thông tin không đúng sự thật là vi phạm, kết quả có thể bị huỷ và người làm có thể bị xử lý. Lời mời "lo giấy tờ đổi giới tính" là dấu hiệu rủi ro rõ ràng, vì hiện chưa có con đường hợp pháp nào như vậy.
Sống với giấy tờ chưa khớp: vài điều thực tế
Trong lúc chờ luật, giấy tờ hiện hành vẫn là giấy tờ hợp pháp duy nhất của bạn. Khi làm thủ tục ở sân bay, ngân hàng hay cơ quan nhà nước, người kiểm tra đối chiếu chủ yếu bằng số định danh, dữ liệu sinh trắc và thông tin trên thẻ. Nếu ngoại hình đã thay đổi nhiều so với ảnh trên thẻ, bạn có thể hỏi cơ quan quản lý căn cước về khả năng cập nhật ảnh; Luật Căn cước 2023 có trường hợp cấp đổi khi thay đổi nhân dạng, nhưng việc áp dụng cụ thể cần hỏi trực tiếp.
Khi xin việc, bạn không có nghĩa vụ kể chi tiết về quá trình chuyển đổi hay hồ sơ y tế. Thông tin sức khoẻ là bí mật đời tư. Tuy nhiên, giấy tờ nộp phải là giấy tờ thật; nếu muốn được gọi bằng tên và danh xưng phù hợp trong công việc hằng ngày, có thể trao đổi với bộ phận nhân sự, phân biệt rõ tên trên hợp đồng, bảo hiểm với tên dùng trong giao tiếp nội bộ.
Với hồ sơ y tế, dù đã can thiệp ở trong hay ngoài nước, hãy lưu đầy đủ, nếu là giấy tờ nước ngoài thì cân nhắc làm sẵn bản dịch và hợp pháp hoá lãnh sự. Khi luật có hiệu lực, những giấy tờ này có thể trở thành căn cứ. Lưu ý không nên tự mua thuốc nội tiết hay can thiệp ở nơi không được phép; sức khoẻ của bạn quan trọng hơn mọi thủ tục giấy tờ.
Những câu hỏi một luật riêng sẽ phải trả lời
Không ai biết trước nội dung cuối cùng của một luật chưa được thông qua. Nhưng nhìn vào các quy định đã dẫn chiếu, có thể thấy những câu hỏi mà văn bản đó buộc phải giải quyết, và cũng là những điều bạn nên chú ý khi theo dõi.
- Ai được công nhận đã chuyển đổi giới tính: điều kiện về độ tuổi, năng lực hành vi, sự đồng ý của cha mẹ với người chưa thành niên.
- Có bắt buộc can thiệp y tế hay không, và nếu có thì ở mức nào, tại cơ sở nào.
- Cơ quan nào xác nhận, giấy tờ gì làm căn cứ để cơ quan hộ tịch cập nhật giới tính.
- Giấy tờ y tế đã có từ trước, kể cả giấy tờ nước ngoài, được thừa nhận ra sao.
- Hệ quả với hôn nhân đang tồn tại, quan hệ cha mẹ con, các văn bằng và hợp đồng đã ký theo giới tính cũ.
Khi có dự thảo hoặc văn bản chính thức, hãy đọc trực tiếp từ nguồn của cơ quan soạn thảo và Quốc hội, đối chiếu ngày hiệu lực, thay vì dựa vào bản tóm tắt trên mạng xã hội.
Quyền không bị phân biệt đối xử
Hiến pháp và Bộ luật Dân sự bảo đảm mọi cá nhân bình đẳng trước pháp luật, có quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín và bí mật đời tư. Bộ luật Lao động cấm phân biệt đối xử trong lao động vì nhiều lý do, trong đó có giới tính. Việc áp dụng các quy định này cho bản dạng giới chưa được văn bản nào nói riêng, nhưng nguyên tắc tôn trọng nhân phẩm và cấm xúc phạm áp dụng cho mọi người.
Trong thực tế, người chuyển giới hay gặp khó ở trường học, nơi làm việc, cơ sở y tế. Văn bản năm 2022 của Bộ Y tế đã yêu cầu cơ sở y tế không phân biệt đối xử. Nếu bị xúc phạm, bị lộ thông tin cá nhân trái phép, hoặc bị từ chối dịch vụ một cách vô cớ, bạn có quyền khiếu nại tới người đứng đầu nơi đó, cơ quan quản lý cấp trên, và yêu cầu bảo vệ quyền nhân thân theo Bộ luật Dân sự.
Với gia đình, hiểu đúng hiện trạng pháp lý giúp tránh hai thái cực: hoặc nghĩ rằng con mình "phạm luật", hoặc nghĩ rằng chỉ cần đi đâu đó là đổi được giấy tờ. Sự thật là pháp luật đã ghi nhận nguyên tắc, còn thủ tục đang chờ hoàn thiện.
Khi nào nên hỏi người làm nghề và cách theo dõi thay đổi
Phần lớn câu hỏi về chuyển đổi giới tính hiện nay chưa có đáp án thủ tục, nhưng một số tình huống vẫn cần ý kiến chuyên môn. Khi đó bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc tìm một luật sư am hiểu quyền nhân thân.
- Bị từ chối tuyển dụng, bị cho thôi việc, bị đối xử khác biệt mà bạn cho là vì bản dạng giới.
- Thông tin y tế hay hình ảnh cá nhân bị phát tán trái phép.
- Đang có giấy tờ, hôn nhân, con cái liên quan tới yếu tố nước ngoài và cần biết giấy tờ nước ngoài có giá trị tới đâu ở Việt Nam.
- Muốn thay đổi tên theo một căn cứ chung của Bộ luật Dân sự và cần đánh giá hồ sơ có khả năng được chấp nhận không.
- Muốn theo dõi dự thảo luật: đọc thông tin chính thức từ cơ quan soạn thảo và Quốc hội, tránh dựa vào bài đăng không rõ nguồn.
Không ai có thể hứa trước kết quả trong một lĩnh vực luật còn đang hoàn thiện. Điều nên tìm ở người tư vấn là sự rõ ràng: quyền nào đã có căn cứ, quyền nào chưa, và bước đi nào an toàn cho bạn lúc này.
Câu hỏi thường gặp
Ở Việt Nam đã đổi được giới tính trên giấy khai sinh cho người chuyển giới chưa?
Theo thông tin bài này nắm được tại thời điểm biên soạn, chưa có thủ tục hộ tịch riêng vì luật chuyên ngành về chuyển đổi giới tính chưa có hiệu lực. Bộ luật Dân sự đã ghi nhận quyền này nhưng giao cho luật riêng. Bạn nên kiểm tra lại tình trạng văn bản.
Đã phẫu thuật ở nước ngoài thì có đổi được giấy tờ ở Việt Nam không?
Hiện chưa có cơ chế để dùng giấy tờ y tế nước ngoài làm căn cứ đổi giới tính trong hộ tịch Việt Nam. Bạn nên lưu đầy đủ hồ sơ y tế, cân nhắc làm sẵn bản dịch và hợp pháp hoá lãnh sự để dùng khi luật có hiệu lực.
Có thể dùng thủ tục xác định lại giới tính thay thế không?
Không. Xác định lại giới tính chỉ dành cho người có giới tính khuyết tật bẩm sinh hoặc chưa định hình chính xác. Người có đặc điểm sinh học rõ ràng khi sinh không thuộc diện này; khai không đúng sự thật là vi phạm và kết quả có thể bị huỷ.
Chuyển giới có bị coi là bệnh không?
Năm 2022, Bộ Y tế có văn bản khẳng định đồng tính, song tính và chuyển giới không phải là bệnh, đề nghị cơ sở y tế không coi đây là bệnh, không ép buộc điều trị và không phân biệt đối xử khi khám chữa bệnh.
Nơi làm việc có được đòi xem hồ sơ y tế về chuyển đổi giới tính không?
Thông tin sức khoẻ là bí mật đời tư, bạn không có nghĩa vụ kể chi tiết. Giấy tờ nộp cho nơi làm việc phải là giấy tờ thật, hiện hành. Nếu bị lộ thông tin trái phép hoặc bị phân biệt đối xử, bạn có quyền khiếu nại và yêu cầu bảo vệ.
Có dịch vụ nào lo được giấy tờ đổi giới tính không?
Hiện chưa có con đường hợp pháp để đổi giới tính trên giấy tờ cho người chuyển giới, nên mọi lời mời lo giấy tờ đều là dấu hiệu rủi ro. Dùng giấy tờ giả hoặc khai gian trong hồ sơ hộ tịch có thể bị xử lý theo pháp luật.