Nuôi con nuôi thực tế mà chưa đăng ký thì theo pháp luật hiện hành, giữa hai người chưa có quan hệ cha mẹ và con; đợt đăng ký chuyển tiếp cho những trường hợp phát sinh trước năm 2011 đã kết thúc từ lâu, nên hướng xử lý bây giờ phụ thuộc chủ yếu vào tuổi của người con và quan hệ giữa hai bên. Nếu đứa trẻ còn dưới 16 tuổi, hoặc dưới 18 tuổi và người nhận là cha dượng, mẹ kế, cô, cậu, dì, chú, bác ruột, bạn vẫn có thể đăng ký nuôi con nuôi theo thủ tục thông thường ở uỷ ban nhân dân cấp xã.
Ở nhiều vùng quê, việc nhận nuôi một đứa cháu mồ côi, con của người quen gửi lại, hay đứa bé được nhặt về từ cổng bệnh viện diễn ra bằng lời hứa và tình thương, không có tờ giấy nào. Nhiều năm sau, khi đứa trẻ đi học, đi làm, hay khi người nuôi già yếu, giấy tờ mới thành vấn đề. Bài này giúp bạn xác định mình đang ở trường hợp nào và nên đi tiếp ra sao.
Vì sao “nuôi từ bé” vẫn chưa là con nuôi theo pháp luật
Luật Nuôi con nuôi 2010, có hiệu lực từ ngày 1/1/2011, xác lập quan hệ cha mẹ và con giữa người nhận nuôi và người được nhận nuôi kể từ ngày đăng ký. Không có đăng ký thì dù bạn đã nuôi, cho ăn học, làm đám cưới cho đứa trẻ, về mặt pháp luật hai người vẫn chưa phải cha mẹ và con.
Luật đã tính đến thực tế này bằng một quy định chuyển tiếp: việc nuôi con nuôi thực tế giữa công dân Việt Nam với nhau phát sinh trước ngày luật có hiệu lực mà chưa đăng ký được đăng ký trong thời hạn năm năm, kèm các điều kiện như các bên có đủ điều kiện nuôi con nuôi theo pháp luật lúc phát sinh, quan hệ chăm sóc như cha mẹ và con vẫn đang tồn tại, cả hai còn sống. Thời hạn đó đã kết thúc vào cuối năm 2015.
Nhiều gia đình không biết đến đợt đăng ký này, hoặc biết nhưng nghĩ không cần thiết. Nay muốn hợp thức hoá thì phải xem trường hợp của mình có rơi vào thủ tục đăng ký nuôi con nuôi thông thường hay không. Nếu bạn nghe nói có hướng dẫn riêng cho trường hợp nuôi từ rất lâu, hãy hỏi trực tiếp cơ quan hộ tịch nơi cư trú và đối chiếu với văn bản hiện hành, vì quy định chuyển tiếp không còn áp dụng mặc định.
Hệ quả của việc chưa đăng ký hiện ra ở những lúc không ngờ: bệnh viện hỏi ai là cha mẹ để ký giấy cam kết phẫu thuật cho trẻ, nhà trường cần người đại diện hợp pháp, làm hộ chiếu cho trẻ đi nước ngoài cần chữ ký của cha mẹ hoặc người giám hộ, hay khi người nuôi mất và những người thừa kế khác không công nhận đứa trẻ. Ở tất cả những lúc đó, tình thương nhiều năm không thay được một tờ giấy chứng nhận.
Bạn đang ở trường hợp nào
Bảng dưới đây giúp định vị nhanh, dựa trên tuổi của người được nuôi và quan hệ với người nuôi:
| Trường hợp | Còn đăng ký nuôi con nuôi được không | Hướng đi chính |
|---|---|---|
| Trẻ dưới 16 tuổi, người nuôi không có quan hệ họ hàng gần | Được, nếu người nuôi đủ điều kiện và có sự đồng ý cần thiết | Đăng ký nuôi con nuôi tại uỷ ban nhân dân cấp xã |
| Trẻ từ 16 đến dưới 18 tuổi, người nuôi là cha dượng, mẹ kế hoặc cô, cậu, dì, chú, bác ruột | Được | Đăng ký nuôi con nuôi, được miễn một số điều kiện về chênh lệch tuổi và điều kiện kinh tế |
| Trẻ từ 16 đến dưới 18 tuổi, người nuôi không thuộc nhóm trên | Không | Giám hộ nếu trẻ thuộc diện cần giám hộ; quan hệ tình cảm vẫn giữ nguyên |
| Người được nuôi đã thành niên | Không | Không thể xác lập quan hệ con nuôi; dùng di chúc, hợp đồng, uỷ quyền cho những việc cụ thể |
| Ông bà nuôi cháu, anh chị nuôi em | Không — luật cấm ông bà nhận cháu, anh chị em nhận nhau làm con nuôi | Giám hộ cho cháu, em chưa thành niên khi cần |
Ranh giới tuổi được tính theo ngày sinh trên giấy khai sinh của người được nuôi tại thời điểm nộp hồ sơ. Nếu đứa trẻ sắp bước qua mốc 16 tuổi, bạn nên làm sớm.
Điều kiện của người nhận nuôi
Năng lực và tuổi. Người nhận nuôi phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ và hơn con nuôi từ 20 tuổi trở lên. Cha dượng, mẹ kế, cô, cậu, dì, chú, bác ruột nhận cháu làm con nuôi thì không bắt buộc chênh lệch 20 tuổi.
Điều kiện sức khoẻ, kinh tế, chỗ ở. Người nhận phải có điều kiện bảo đảm việc chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con nuôi. Với những người họ hàng gần và cha dượng, mẹ kế, luật cũng miễn yêu cầu này.
Tư cách đạo đức. Người đang bị hạn chế một số quyền của cha mẹ đối với con chưa thành niên, đang chấp hành một số hình phạt, hoặc từng bị kết án về một số tội nghiêm trọng liên quan đến trẻ em, gia đình mà chưa được xoá án tích thì không được nhận nuôi. Hồ sơ thường cần phiếu lý lịch tư pháp.
Một người hay hai vợ chồng. Luật Nuôi con nuôi quy định một người chỉ được làm con nuôi của một người độc thân hoặc của cả hai người là vợ chồng. Người độc thân có thể tự mình nhận; nếu bạn đang có vợ hoặc chồng thì hai vợ chồng cùng đứng tên nhận. Trường hợp riêng là cha dượng nhận con riêng của vợ, mẹ kế nhận con riêng của chồng.
Hồ sơ và các bước đăng ký
Thủ tục đăng ký nuôi con nuôi trong nước làm ở uỷ ban nhân dân cấp xã nơi thường trú của người được nhận nuôi hoặc của người nhận nuôi, theo địa giới sau ngày 1/7/2025:
- Chuẩn bị hồ sơ của người nhận: đơn xin nhận con nuôi theo mẫu, giấy tờ tuỳ thân, phiếu lý lịch tư pháp, văn bản về tình trạng hôn nhân nếu nhận một mình, giấy khám sức khoẻ và văn bản xác nhận hoàn cảnh gia đình, chỗ ở, kinh tế; người thuộc diện được miễn điều kiện thì bỏ bớt những giấy tờ tương ứng.
- Chuẩn bị hồ sơ của trẻ: giấy khai sinh, giấy khám sức khoẻ, ảnh; nếu trẻ từng bị bỏ rơi thì kèm biên bản xác nhận và giấy tờ liên quan.
- Xin sự đồng ý bằng văn bản của cha mẹ đẻ, nếu còn và xác định được; nếu không, của người giám hộ. Trẻ từ đủ 9 tuổi trở lên phải tự đồng ý.
- Nộp hồ sơ; cán bộ tư pháp – hộ tịch kiểm tra, lấy ý kiến của những người phải đồng ý, có thể đến tận nơi xác minh việc chăm sóc.
- Nếu đủ điều kiện, uỷ ban tổ chức đăng ký, ghi vào sổ và trao giấy chứng nhận nuôi con nuôi với sự có mặt của các bên.
- Sau đăng ký, nếu muốn đổi họ, tên của con nuôi hoặc ghi cha mẹ nuôi vào phần cha mẹ trong giấy khai sinh, hỏi cơ quan hộ tịch về thủ tục kèm theo.
Sự đồng ý của cha mẹ đẻ phải hoàn toàn tự nguyện, không vì tiền hay lợi ích vật chất; luật cấm lợi dụng việc nuôi con nuôi để mua bán trẻ em. Lệ phí và thời hạn giải quyết hỏi trực tiếp nơi nộp, có trường hợp được miễn lệ phí.
Khi không còn đăng ký được: bảo vệ đứa trẻ và người nuôi bằng cách khác
Với người con đã thành niên, quan hệ con nuôi không thể xác lập được nữa. Nhưng điều mà các gia đình thực sự lo thường là chuyện tài sản và chuyện ai lo cho người nuôi khi về già. Một bản di chúc rõ ràng, lập theo đúng hình thức, giải quyết được phần lớn nỗi lo về tài sản; việc có được coi là người thừa kế theo pháp luật khi không có di chúc hay không là chủ đề thừa kế riêng và phụ thuộc thời điểm phát sinh quan hệ nuôi.
Những việc hằng ngày như nhận lương hưu thay, đi khám bệnh cùng, ký giấy ở bệnh viện có thể thực hiện bằng hợp đồng uỷ quyền. Việc nhà đất có thể sắp xếp bằng tặng cho khi người nuôi còn minh mẫn.
Với trẻ từ 16 đến dưới 18 tuổi không còn cha mẹ, giám hộ là con đường giúp người nuôi có tư cách pháp lý để lo việc học, việc khám chữa bệnh cho trẻ. Giám hộ không biến người nuôi thành cha mẹ, nhưng giải quyết được nhu cầu thực tế cho đến khi trẻ trưởng thành.
Điều không nên làm là tìm cách khai sinh lại cho đứa trẻ với tên người nuôi là cha mẹ đẻ, hoặc nhờ ai đó xác nhận sai sự thật. Những hồ sơ như vậy khi bị phát hiện sẽ bị huỷ, kéo theo rắc rối cho chính đứa trẻ.
Nói với đứa trẻ thế nào
Luật Nuôi con nuôi ghi nhận quyền của con nuôi được biết về nguồn gốc của mình. Khi làm thủ tục với trẻ từ đủ 9 tuổi, trẻ phải tự đồng ý, nghĩa là trẻ sẽ biết mình là con nuôi. Nhiều gia đình lo lắng điều này, nhưng kinh nghiệm chung là trẻ đón nhận tốt hơn khi được nói thật bởi chính người nuôi mình, với lời lẽ ấm áp, hơn là tự phát hiện qua giấy tờ hay lời người ngoài.
Chọn một lúc yên tĩnh, nói ngắn gọn đứa trẻ đã đến với gia đình như thế nào, nhấn mạnh rằng giấy tờ chỉ là để bảo vệ con, không thay đổi tình thương. Nếu trẻ có thắc mắc về cha mẹ đẻ, hãy trả lời trung thực trong phạm vi bạn biết, không nói xấu họ. Một đứa trẻ hiểu rõ câu chuyện của mình sẽ yên tâm hơn khi đứng ở quầy hộ tịch ký vào tờ đồng ý.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi con nuôi từ trước năm 2011 mà chưa đăng ký thì nay còn đăng ký được không?
Đợt đăng ký chuyển tiếp theo Luật Nuôi con nuôi 2010 chỉ kéo dài năm năm và đã kết thúc cuối năm 2015. Nay nếu người được nuôi còn trong độ tuổi luật cho phép, bạn làm thủ tục đăng ký nuôi con nuôi thông thường; nếu đã thành niên thì không xác lập được nữa.
Ông bà có được nhận cháu nội, cháu ngoại làm con nuôi không?
Không. Luật Nuôi con nuôi cấm ông bà nhận cháu làm con nuôi và cấm anh chị em nhận nhau làm con nuôi. Khi cháu chưa thành niên không còn cha mẹ chăm sóc, ông bà có thể làm người giám hộ.
Cha dượng muốn nhận con riêng của vợ làm con nuôi thì có cần hơn 20 tuổi không?
Không bắt buộc. Cha dượng, mẹ kế, cô, cậu, dì, chú, bác ruột được miễn điều kiện chênh lệch 20 tuổi và điều kiện về sức khoẻ, kinh tế, chỗ ở. Con riêng có thể được nhận nuôi đến dưới 18 tuổi.
Trẻ 12 tuổi có phải đồng ý khi được nhận làm con nuôi không?
Có. Trẻ từ đủ 9 tuổi trở lên phải đồng ý việc nhận làm con nuôi. Cán bộ tư pháp – hộ tịch sẽ trực tiếp lấy ý kiến của trẻ, nên gia đình cần chuẩn bị nói chuyện với trẻ trước.
Con nuôi đã 25 tuổi nhưng chưa từng đăng ký thì có cách nào thành con nuôi hợp pháp không?
Không. Pháp luật chỉ cho nhận người dưới 16 tuổi, hoặc dưới 18 tuổi trong một số quan hệ, làm con nuôi. Để bảo vệ quyền lợi hai bên, gia đình dùng di chúc, tặng cho, uỷ quyền cho những việc cụ thể.
Không tìm được cha mẹ đẻ của trẻ để xin đồng ý thì sao?
Nếu cha mẹ đẻ đã mất, mất tích hoặc không xác định được, cần sự đồng ý của người giám hộ của trẻ. Với trẻ từng bị bỏ rơi, hồ sơ kèm biên bản xác nhận và giấy tờ về việc trẻ được tìm thấy.