Con chưa đủ 18 tuổi thì cha mẹ là người đứng ra yêu cầu xác định lại dân tộc cho con, chỉ trong trường hợp cha mẹ đẻ thuộc hai dân tộc khác nhau; nếu con đã từ đủ 15 tuổi thì phải có sự đồng ý của chính con. Đó là khung của Bộ luật Dân sự 2015. Phần khó trong thực tế thường không nằm ở giấy tờ mà ở chỗ cha và mẹ có cùng ý hay không, nhất là khi hai người đã ly hôn hoặc không còn sống chung.
Nhiều gia đình nghĩ tới việc này khá muộn: lúc làm khai sinh vội vàng, ông bà đi đăng ký và ghi theo bên nội; vài năm sau cha mẹ chia tay, con ở với mẹ, sống giữa họ hàng bên ngoại, và mẹ muốn giấy tờ của con phản ánh đúng điều đó. Có gia đình khác thì muốn đổi vì con chuẩn bị vào trường nội trú hay xét một chính sách nào đó. Bài này đi qua ai có quyền đứng tên, các mốc tuổi, cách xử lý khi cha mẹ bất đồng và những điều nên cân nhắc cho chính đứa trẻ.
Điều kiện gốc: cha mẹ đẻ phải khác dân tộc
Trước khi bàn ai đứng tên, hãy kiểm tra điều kiện gốc. Con chỉ được xác định lại dân tộc theo dân tộc của cha đẻ hoặc mẹ đẻ, khi hai người thuộc hai dân tộc khác nhau. Nếu cha mẹ cùng một dân tộc, không có dân tộc nào khác để con xác định lại theo, dù gia đình sống ở đâu hay con lớn lên trong văn hoá nào.
Điều kiện thứ hai là cả cha và mẹ phải đã được ghi nhận là cha, mẹ của con trên giấy tờ hộ tịch. Một trường hợp hay gặp là giấy khai sinh của con chỉ có tên mẹ, dân tộc ghi theo mẹ. Sau này bố làm thủ tục nhận con, và gia đình muốn con theo dân tộc của bố. Khi đó việc nhận cha cho con phải hoàn tất trước; có tên cha trên giấy tờ rồi mới xét tới chuyện dân tộc.
Điều kiện thứ ba là dân tộc của người cha hoặc mẹ mà con muốn theo phải được chứng minh bằng giấy tờ. Lời kể "bên ngoại là người Thái" không thay được giấy khai sinh hoặc giấy tờ tuỳ thân của mẹ có ghi dân tộc Thái. Nếu chính giấy tờ của mẹ đang ghi khác, mẹ phải xử lý giấy tờ của mình trước. Ba điều kiện này đủ thì mới sang câu hỏi ai đứng tên và ai phải đồng ý.
Ba mốc tuổi và ai quyết định
Bộ luật Dân sự không chia nhiều nhóm tuổi cho việc xác định lại dân tộc, nhưng mốc 15 và 18 tuổi tạo ra ba nhóm với cách làm khác nhau.
| Tuổi của con | Ai đứng tên yêu cầu | Ý kiến của con | Ghi chú thực tế |
|---|---|---|---|
| Dưới 15 tuổi | Cha mẹ, với tư cách người đại diện theo pháp luật | Không phải điều kiện bắt buộc | Nên hỏi ý kiến khi con đã đủ hiểu, nhất là trẻ lớn đang đi học |
| Từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi | Cha mẹ đứng tên | Bắt buộc phải có sự đồng ý của con | Thường yêu cầu con ký vào tờ khai hoặc văn bản đồng ý, có nơi cần con có mặt |
| Từ đủ 18 tuổi | Chính người đó tự yêu cầu | Người đó tự quyết | Cha mẹ không còn quyền quyết định thay; giấy tờ của cha mẹ vẫn cần |
| Con không có cha mẹ hoặc cha mẹ không đủ điều kiện đại diện | Người giám hộ | Theo mốc tuổi như trên | Việc giám hộ có quy định riêng; người giám hộ chỉ làm trong phạm vi quyền được giao |
Mốc 15 tuổi của việc xác định lại dân tộc khác với mốc 9 tuổi của việc thay đổi họ, tên. Nếu gia đình làm cùng lúc cả đổi họ lẫn đổi dân tộc cho một đứa trẻ 12 tuổi, phần đổi họ cần con đồng ý, còn phần dân tộc thì luật không bắt buộc ý kiến của con. Sự khác biệt này hay khiến người làm hồ sơ lúng túng.
Cha và mẹ có cần cùng đồng ý không
Cả cha và mẹ đều là người đại diện theo pháp luật của con chưa thành niên. Bộ luật Dân sự nói xác định dân tộc ban đầu theo thoả thuận của cha mẹ, còn khi xác định lại thì không viết rõ có cần cả hai người cùng ký hay không. Thực tế, nhiều cơ quan hộ tịch yêu cầu tờ khai thể hiện ý kiến của cả cha và mẹ, hoặc ít nhất là không có ý kiến phản đối, vì việc này chuyển con từ dân tộc của người này sang dân tộc của người kia.
Lý do dễ hiểu: dân tộc của con gắn với dòng họ, tập quán của cả hai bên. Nếu chỉ một người tự đi làm, người còn lại sau đó khiếu nại, cơ quan đã giải quyết sẽ gặp rắc rối. Vì vậy trước khi nộp, bạn nên hỏi trước nơi tiếp nhận xem họ cần giấy tờ gì để thể hiện ý kiến của người còn lại: chữ ký trên tờ khai, văn bản đồng ý riêng, hay chỉ cần thông báo.
Nếu một bên cha hoặc mẹ đã mất, bị toà án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự hoặc bị hạn chế quyền đối với con, người còn lại đứng ra làm và kèm giấy tờ chứng minh tình trạng đó. Trường hợp không liên lạc được với người kia trong thời gian dài là vùng xám; mỗi nơi có thể xử lý khác nhau, nên hỏi kỹ cơ quan hộ tịch trước khi chuẩn bị.
Khi cha mẹ đã ly hôn hoặc không thống nhất
Người trực tiếp nuôi con không tự động có quyền quyết định một mình. Bản án ly hôn giao con cho mẹ nuôi không có nghĩa là bố mất quyền làm người đại diện. Quyền và nghĩa vụ của cha mẹ với con vẫn còn sau ly hôn, nên những việc lớn về nhân thân của con vẫn cần tính tới ý kiến của cả hai người.
Thương lượng trước, có văn bản sau. Cách gọn nhất là hai người thống nhất được, rồi cùng ký tờ khai hoặc lập văn bản thoả thuận. Nhiều trường hợp bố đồng ý khi được giải thích rằng đổi dân tộc không xoá quan hệ cha con, không đổi họ của con, không ảnh hưởng quyền thăm nom.
Hoà giải ở cơ sở có thể giúp. Khi hai bên khó nói chuyện trực tiếp, nhờ người hoà giải ở thôn, tổ dân phố hoặc người có uy tín trong dòng họ làm cầu nối đôi khi hiệu quả hơn cả văn bản pháp lý.
Bất đồng không giải quyết được thì đây là tranh chấp về quyền nhân thân. Cơ quan hộ tịch không đứng ra phân xử cha mẹ. Khi một bên kiên quyết phản đối, hướng còn lại thường là yêu cầu toà án giải quyết. Đây là việc ít gặp và cách toà xem xét phụ thuộc nhiều vào lợi ích của trẻ; trước khi đi bước này, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc tìm một luật sư hôn nhân gia đình để đánh giá có nên kiện không.
Đợi con đủ 18 tuổi cũng là một lựa chọn. Nếu con đã lớn, việc chờ vài năm để con tự quyết định đôi khi nhẹ nhàng hơn một cuộc tranh chấp. Khi đủ 18 tuổi, con tự đứng tên yêu cầu mà không cần ý kiến của cha mẹ.
Nghĩ cho đứa trẻ trước khi đổi
Dân tộc ghi trên giấy tờ theo con suốt đời: học bạ, hồ sơ tuyển sinh, hồ sơ xin việc, cơ sở dữ liệu dân cư. Với trẻ đang đi học, đổi dân tộc giữa chừng kéo theo việc giải thích với nhà trường, cập nhật hồ sơ học sinh và có khi là điều chỉnh các chế độ con đang hưởng. Hãy liệt kê trước những chế độ gắn với dân tộc mà con đang có hoặc sắp xét, và hỏi nơi cấp chế độ xem việc đổi ảnh hưởng ra sao.
Với trẻ từ đủ 15 tuổi, luật đã đặt con vào vị trí người quyết định cuối cùng. Cách hỏi ý kiến con quan trọng không kém tờ khai. Một cuộc nói chuyện tử tế nên có ba phần: giải thích vì sao cha hoặc mẹ muốn đổi, những gì thay đổi và những gì giữ nguyên (họ, quan hệ với hai bên gia đình), và cho con thời gian suy nghĩ. Một chữ ký được lấy trong lúc vội hay dưới áp lực có thể khiến chính con phải làm thủ tục ngược lại khi trưởng thành.
Cuối cùng, nghĩ tới các anh chị em. Hai đứa con của cùng cha mẹ có thể mang hai dân tộc khác nhau nếu mỗi đứa được xác định khác nhau, và luật không cấm điều đó. Nhưng trong một số gia đình, chuyện này gây thắc mắc về sau. Nếu đổi cho một đứa, hãy cân nhắc có làm cho các con khác hay không và hỏi ý kiến từng đứa ở độ tuổi phù hợp.
Hồ sơ khi cha mẹ đứng tên cho con
Giấy tờ cơ bản giống hồ sơ xác định lại dân tộc của người lớn, chỉ thêm phần thể hiện tư cách đại diện và ý kiến của con. Trình tự gợi ý như sau.
- Kiểm tra giấy khai sinh của con đã ghi đủ tên cha và mẹ, và dân tộc của hai người trên giấy tờ của họ đúng là khác nhau.
- Gom giấy tờ chứng minh dân tộc của người cha hoặc mẹ mà con sẽ theo: giấy khai sinh, trích lục hoặc giấy tờ tuỳ thân có ghi dân tộc.
- Điền tờ khai đăng ký thay đổi, cải chính hộ tịch, xác định lại dân tộc; người yêu cầu là cha hoặc mẹ, ghi rõ quan hệ với con.
- Nếu con từ đủ 15 tuổi, để con đọc tờ khai và ký phần đồng ý; hỏi trước nơi nộp có cần con có mặt không.
- Chuẩn bị văn bản hoặc chữ ký thể hiện ý kiến của người cha hoặc mẹ còn lại, theo yêu cầu của nơi tiếp nhận.
- Nộp tại Uỷ ban nhân dân cấp xã có thẩm quyền hoặc qua Cổng dịch vụ công, nhận trích lục, rồi báo nhà trường để cập nhật hồ sơ học sinh.
Nếu con đang học ở trường nội trú hoặc đang hưởng một chế độ gắn với dân tộc, hãy báo nhà trường hoặc nơi chi trả ngay sau khi có kết quả, kèm bản sao trích lục, để tránh việc hồ sơ hai bên lệch nhau kéo dài.
Khi nào nên nhờ người làm nghề
Phần lớn hồ sơ đổi dân tộc cho con tự làm được tại bộ phận một cửa. Những tình huống sau thì nên có người làm nghề luật xem trước.
- Cha mẹ đã ly hôn và một bên phản đối rõ ràng, hoặc đang có tranh chấp khác về con như quyền nuôi, cấp dưỡng.
- Việc nhận cha hoặc mẹ cho con chưa xong, hoặc có tranh cãi ai là cha đẻ của con.
- Con có yếu tố nước ngoài: cha hoặc mẹ là người nước ngoài, con sinh ra ở nước ngoài, giấy tờ cần hợp pháp hoá.
- Con đang hưởng chế độ, đang trong quá trình xét tuyển gắn với dân tộc, và gia đình lo việc đổi bị coi là trục lợi.
- Cơ quan hộ tịch đã từ chối bằng văn bản và gia đình muốn khiếu nại.
Với những việc này, một buổi tư vấn giúp bạn biết hồ sơ đang thiếu căn cứ gì và có nên đi tiếp hay không. Không ai có thể hứa trước kết quả; điều bạn cần là hiểu rõ rủi ro và các bước.
Câu hỏi thường gặp
Con 13 tuổi có cần ký đồng ý khi đổi dân tộc không?
Bộ luật Dân sự chỉ bắt buộc sự đồng ý của người từ đủ mười lăm đến dưới mười tám tuổi. Con 13 tuổi thì cha mẹ quyết định thay, nhưng nên giải thích và hỏi ý kiến con vì đây là thông tin theo con suốt đời.
Mẹ nuôi con sau ly hôn có tự đi đổi dân tộc cho con được không?
Người trực tiếp nuôi con không tự động có quyền quyết định một mình, vì bố vẫn là người đại diện theo pháp luật. Nhiều cơ quan hộ tịch yêu cầu ý kiến của cả hai người. Bạn nên hỏi trước nơi tiếp nhận cần giấy tờ gì thể hiện ý kiến của bố.
Bố phản đối thì có cách nào không?
Cơ quan hộ tịch không phân xử bất đồng giữa cha mẹ. Hướng thường gặp là thương lượng, nhờ hoà giải, hoặc yêu cầu toà án giải quyết như một tranh chấp về quyền nhân thân. Cũng có gia đình chọn chờ con đủ 18 tuổi để con tự quyết.
Đổi dân tộc có làm con phải đổi họ không?
Không. Xác định lại dân tộc và thay đổi họ là hai việc riêng. Con có thể đổi sang dân tộc của mẹ mà vẫn giữ họ của bố. Nếu muốn đổi cả họ thì làm thêm thủ tục thay đổi họ, với điều kiện và mốc tuổi riêng.
Hai anh em ruột có thể mang hai dân tộc khác nhau không?
Luật không cấm. Mỗi người con được xác định dân tộc riêng theo cha hoặc mẹ. Tuy vậy, gia đình nên cân nhắc khi chỉ đổi cho một con, và hỏi ý kiến từng con ở độ tuổi phù hợp để tránh thắc mắc về sau.
Giấy khai sinh của con chỉ có tên mẹ, giờ muốn theo dân tộc bố thì làm gì?
Phải làm thủ tục nhận cha cho con trước để tên bố được ghi vào giấy tờ hộ tịch. Có kết quả nhận cha rồi, nếu bố mẹ khác dân tộc thì mới yêu cầu xác định lại dân tộc cho con theo dân tộc của bố.