Giám định ADN không phải lúc nào cũng bắt buộc khi nhận cha, mẹ, con: ở uỷ ban xã, nó là một trong các loại chứng cứ được chấp nhận; ở toà án, nó thường là chứng cứ quyết định và có thể được toà trưng cầu khi một bên yêu cầu. Kết quả có giá trị khi do tổ chức giám định được phép thực hiện, mẫu được lấy có đối chiếu nhân thân của từng người.
Phần lớn băn khoăn của người làm thủ tục xoay quanh vài câu hỏi rất cụ thể: có cần làm không, làm ở đâu thì được nhận, ai đi đề nghị, ai trả tiền, trẻ sơ sinh lấy mẫu thế nào, một bên không chịu lấy mẫu thì sao. Bài này trả lời lần lượt, theo đúng thứ tự bạn sẽ gặp khi đi làm hồ sơ.
Khi nào cần giám định, khi nào không
Ở cơ quan hộ tịch, hướng dẫn thi hành Luật Hộ tịch cho phép người yêu cầu nộp một trong hai nhóm chứng cứ. Nhóm thứ nhất là văn bản của cơ quan y tế, tổ chức giám định hoặc cơ quan có thẩm quyền xác nhận quan hệ cha con, mẹ con. Nhóm thứ hai, khi không có văn bản như vậy, là thư từ, ảnh, băng đĩa, đồ dùng hoặc vật dụng khác chứng minh quan hệ, kèm văn bản cam đoan của các bên về quan hệ đó, có ít nhất hai người làm chứng.
Như vậy, khi người cha, người mẹ và người con đều thống nhất, chứng cứ gián tiếp kèm cam đoan có thể đủ. Trường hợp hay gặp là đứa trẻ còn nhỏ, cha mẹ sống chung từ trước khi sinh, có ảnh, có tin nhắn, hàng xóm biết rõ. Nhiều nơi vẫn xử lý được mà không cần giám định.
Giám định trở nên cần thiết khi: cán bộ hộ tịch thấy chứng cứ gián tiếp chưa thuyết phục; người con đã lớn và không có hồ sơ thai sản gần; có dấu hiệu người khác cũng có thể là cha; hồ sơ có yếu tố nước ngoài và cơ quan nước kia yêu cầu; hoặc chính các bên muốn chắc chắn trước khi ghi giấy tờ. Ở toà án, giám định gần như là thông lệ vì toà phải kết luận một việc mà các bên đang tranh chấp.
Cần nhớ thêm: cam đoan sai sự thật để được đăng ký nhận cha con không chỉ làm việc đăng ký bị huỷ mà còn có thể bị xử lý. Nếu có dù chỉ một chút nghi ngờ, giám định là cách bảo vệ tất cả mọi người.
Kết quả nào được cơ quan hộ tịch và toà án chấp nhận
Do tổ chức giám định được phép thực hiện. Đó có thể là tổ chức giám định tư pháp công lập, tổ chức giám định tư pháp ngoài công lập hoặc cơ sở được phép làm xét nghiệm ADN theo quy định. Nơi chỉ bán bộ kit tự lấy mẫu gửi qua bưu điện không phải là lựa chọn an toàn cho hồ sơ pháp lý.
Mẫu được lấy có đối chiếu nhân thân. Người được lấy mẫu có mặt, xuất trình giấy tờ tuỳ thân, được chụp ảnh hoặc lấy dấu vân tay tuỳ quy trình của tổ chức. Với trẻ nhỏ, người đại diện xuất trình giấy khai sinh hoặc giấy chứng sinh của trẻ.
Kết luận ghi rõ người được giám định. Văn bản kết luận ghi tên, thông tin nhân thân của từng người cho mẫu, khớp với thông tin trong hồ sơ hộ tịch. Sai một chữ trong họ tên có thể khiến cán bộ yêu cầu làm lại hoặc xác minh thêm.
Xét nghiệm dân sự ẩn danh. Loại xét nghiệm chỉ để biết, không đối chiếu nhân thân, thường không được dùng làm chứng cứ chính. Nếu các bên đã làm loại này trước, nên làm lại theo quy trình có đối chiếu khi đi làm hồ sơ.
Kết quả từ nước ngoài. Kết quả của tổ chức nước ngoài phải được hợp pháp hoá lãnh sự, trừ trường hợp được miễn theo điều ước, và dịch sang tiếng Việt có chứng thực trước khi nộp.
Ai đề nghị, ai trả chi phí
Câu hỏi “ai trả tiền giám định” không có một đáp án chung, vì phụ thuộc vào việc bạn đang ở hộ tịch hay ở toà:
| Hoàn cảnh | Ai đề nghị | Ai trả chi phí |
|---|---|---|
| Các bên tự làm để nộp hồ sơ hộ tịch | Một hoặc cả hai bên tự đến tổ chức giám định | Các bên tự thoả thuận; thường là người đứng ra nhận |
| Toà án trưng cầu theo yêu cầu của một đương sự | Đương sự có yêu cầu nộp đơn đề nghị, toà ra quyết định trưng cầu | Bên yêu cầu nộp tạm ứng; ai chịu cuối cùng do toà quyết định theo kết quả và quy định tố tụng |
| Toà án tự trưng cầu khi cần làm rõ | Toà án | Theo quy định về chi phí tố tụng tại thời điểm giải quyết |
| Cơ quan nước ngoài yêu cầu trong hồ sơ có yếu tố nước ngoài | Người làm hồ sơ | Người làm hồ sơ tự chi trả |
Mức chi phí thay đổi theo tổ chức, theo số người cần lấy mẫu và loại mẫu. Nếu cần giám định qua người thân khi người cha không còn, chi phí thường cao hơn vì phải phân tích nhiều mẫu hơn. Hãy hỏi báo giá trực tiếp ở tổ chức giám định và giữ hoá đơn để nộp cho toà khi cần.
Lấy mẫu trẻ nhỏ và những trường hợp đặc biệt
Phần lớn tổ chức giám định hiện nay dùng mẫu niêm mạc miệng hoặc mẫu máu, mỗi loại có những lưu ý riêng:
- Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Mẫu niêm mạc miệng lấy bằng que tăm bông, không đau, phù hợp cả trẻ vài ngày tuổi. Nên cho trẻ uống nước sạch và chờ một lúc sau khi bú để mẫu không lẫn sữa.
- Thai nhi chưa sinh. Có phương pháp xét nghiệm trước sinh, nhưng việc làm khi nào, bằng cách nào phải do bác sĩ sản khoa tư vấn; với thủ tục hộ tịch, phần lớn gia đình chờ đến sau khi sinh.
- Người đang ở xa. Một số tổ chức có điểm lấy mẫu ở nhiều tỉnh, thành hoặc phối hợp với cơ sở ở nơi người đó sống. Điều quan trọng là quy trình đối chiếu nhân thân và niêm phong mẫu vẫn được giữ.
- Người cha đã mất. Cần mẫu của người thân cùng huyết thống phía nội, như ông bà nội ruột hoặc anh chị em ruột cùng cha. Kết luận có thể kém chắc chắn hơn so với giám định trực tiếp.
- Anh em sinh đôi cùng trứng. Giám định ADN thông thường không phân biệt được hai người này; toà sẽ phải dựa thêm vào chứng cứ khác.
Khi đi lấy mẫu, mang đủ giấy tờ của tất cả mọi người và đến cùng lúc nếu có thể. Lấy mẫu ở hai thời điểm khác nhau không sai, nhưng dễ phát sinh câu hỏi về việc nhận dạng.
Đọc bản kết luận giám định cho đúng
Bản kết luận giám định cha con thường có hai kiểu kết quả. Kiểu thứ nhất là loại trừ: ở nhiều vị trí gen được phân tích, đứa trẻ có những đoạn gen không thể nhận từ người được giám định, nên người đó không phải là cha. Kiểu thứ hai là không loại trừ: đứa trẻ có đủ phần gen phù hợp, kèm một con số xác suất quan hệ huyết thống rất cao, đủ để coi là cha con theo chuẩn của ngành giám định.
Kết luận “không loại trừ” không phải là cách viết lấp lửng. Về mặt khoa học, giám định không bao giờ chứng minh tuyệt đối mà chỉ cho xác suất; khi xác suất cao đến mức theo chuẩn chuyên môn, kết luận được coi là xác định quan hệ. Cơ quan hộ tịch và toà án đều hiểu cách viết này.
Điều bạn cần kiểm tra là phần thông tin hành chính: họ tên, năm sinh, giấy tờ tuỳ thân của từng người cho mẫu, ngày lấy mẫu, chữ ký của giám định viên và dấu của tổ chức. Sai sót ở phần này là lý do hay gặp nhất khiến hồ sơ bị trả lại. Nếu có sai sót, đề nghị tổ chức giám định đính chính bằng văn bản trước khi nộp, đừng tự sửa tay vào bản kết luận.
Một bên không chịu lấy mẫu thì sao
Ở cơ quan hộ tịch, câu trả lời đơn giản: nếu một bên không hợp tác thì đó là dấu hiệu có tranh chấp, uỷ ban xã sẽ không đăng ký và hướng dẫn bạn đến toà án.
Ở toà án, pháp luật tố tụng cho phép toà trưng cầu giám định, nhưng không cho phép dùng vũ lực ép một người cho mẫu sinh học. Khi một bên từ chối mà không có lý do chính đáng, toà ghi nhận sự từ chối đó và đánh giá cùng các chứng cứ khác: tin nhắn, ảnh, lời khai, hồ sơ khám thai, thời gian các bên chung sống. Từ chối không làm vụ án dừng lại; nó chỉ khiến toà có ít dữ liệu khoa học hơn và phải dựa nhiều hơn vào bối cảnh.
Đôi khi người từ chối là người thân phía nội trong ca người cha đã mất: ông bà nội không muốn cho mẫu vì phản đối việc nhận cháu. Toà cũng không thể ép, và khi đó chứng cứ gián tiếp trở nên rất quan trọng. Đây là lý do nên gom tin nhắn, ảnh, giấy tờ ngay từ sớm.
Bảo mật kết quả và những điều nên giữ cho riêng mình
Kết quả giám định ADN là thông tin cá nhân nhạy cảm, không chỉ của bạn mà của cả những người thân cùng huyết thống. Bạn chỉ nộp bản kết luận cho cơ quan đang giải quyết hồ sơ, không đăng ảnh kết quả lên mạng xã hội, không gửi cho người không liên quan dù đang tức giận.
Khi chọn tổ chức giám định, hỏi rõ mẫu sinh học được lưu bao lâu, có huỷ sau khi trả kết quả không, ai được nhận kết quả. Bạn có quyền yêu cầu chỉ trả kết quả cho những người đã cho mẫu hoặc người đại diện hợp pháp của họ.
Với trẻ em, hãy nghĩ đến lúc đứa trẻ lớn lên và đọc được những gì người lớn đã viết về mình. Một hồ sơ giấy tờ được lưu cẩn thận trong ngăn kéo khác hẳn một bức ảnh chụp kết quả còn nằm trên mạng nhiều năm sau.
Câu hỏi thường gặp
Nhận cha cho con ở uỷ ban xã có bắt buộc phải xét nghiệm ADN không?
Không bắt buộc. Hướng dẫn thi hành Luật Hộ tịch cho phép dùng văn bản giám định, hoặc chứng cứ gián tiếp như thư từ, ảnh, đồ dùng kèm văn bản cam đoan có ít nhất hai người làm chứng. Cán bộ có thể đề nghị giám định nếu thấy chứng cứ chưa đủ.
Xét nghiệm ADN tự lấy mẫu gửi đi có dùng làm hồ sơ được không?
Thường không được dùng làm chứng cứ chính, vì không đối chiếu được nhân thân người cho mẫu. Khi làm hồ sơ pháp lý, nên đến tổ chức giám định để lấy mẫu trực tiếp, có kiểm tra giấy tờ của từng người.
Ra toà thì ai phải trả tiền giám định ADN?
Bên yêu cầu giám định thường nộp tạm ứng chi phí. Ai chịu chi phí cuối cùng do toà quyết định theo kết quả giải quyết và quy định tố tụng hiện hành, nên bạn giữ lại hoá đơn, chứng từ đã nộp.
Trẻ mới sinh vài ngày có lấy mẫu ADN được không?
Được. Mẫu niêm mạc miệng lấy bằng que tăm bông, không gây đau, phù hợp cả với trẻ sơ sinh. Người đại diện mang theo giấy chứng sinh hoặc giấy khai sinh của trẻ để đối chiếu.
Một bên từ chối lấy mẫu thì toà có ép được không?
Toà có thể trưng cầu giám định nhưng không dùng vũ lực để lấy mẫu. Việc từ chối không có lý do chính đáng được toà ghi nhận và đánh giá cùng các chứng cứ khác như tin nhắn, ảnh, lời khai người làm chứng.
Kết quả ADN làm ở nước ngoài có nộp cho uỷ ban xã được không?
Được, nếu đã hợp pháp hoá lãnh sự, trừ trường hợp được miễn theo điều ước quốc tế, và dịch sang tiếng Việt có chứng thực. Thông tin người cho mẫu trong kết quả phải khớp với giấy tờ trong hồ sơ hộ tịch.