Khi người con đã đủ 18 tuổi, việc nhận cha hoặc nhận mẹ là chuyện giữa hai người trưởng thành: nếu cả hai cùng đồng ý, cùng có mặt và có chứng cứ về quan hệ huyết thống, thủ tục làm ở uỷ ban nhân dân cấp xã mà không cần ý kiến của người cha hay người mẹ còn lại. Nếu một trong hai bên không đồng ý, hoặc một bên đã mất, thì việc này phải qua toà án.
Những câu chuyện tìm lại con sau hai, ba mươi năm không hiếm: người cha từng đi làm xa, người mẹ từng phải gửi con cho người khác nuôi, hoặc người con lớn lên mới biết sự thật. Bài này giúp hai phía cùng hiểu: ai phải đồng ý, nộp ở đâu, chứng cứ gì được chấp nhận, giấy tờ nào của người con thay đổi, và những quyền, nghĩa vụ mới phát sinh mà nhiều người không lường trước.
Ai phải đồng ý khi người con đã lớn
Người con. Đây là ý kiến quyết định. Một người đã thành niên không thể bị “nhận” mà không biết hoặc không muốn. Người con là một bên của thủ tục, ký vào tờ khai và có mặt khi đăng ký.
Người cha hoặc người mẹ đứng ra nhận. Người nhận phải tự mình yêu cầu và có mặt. Không ai nhận con thay được, kể cả anh chị em ruột hay vợ, chồng hiện tại của người đó.
Người cha hoặc mẹ còn lại. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 cho phép người con đã thành niên nhận cha mà không cần sự đồng ý của mẹ, nhận mẹ mà không cần sự đồng ý của cha. Ý kiến của người còn lại đáng được lắng nghe vì lý do tình cảm, nhưng không phải điều kiện pháp lý.
Vợ, chồng hiện tại của người nhận. Pháp luật không đòi chữ ký của vợ hoặc chồng hiện tại khi một người nhận con riêng. Tuy vậy, vì việc nhận con làm thay đổi hàng thừa kế, nhiều gia đình chọn nói chuyện trước để tránh bất ngờ về sau.
Con của người được nhận. Cháu của người nhận không phải ký gì. Giấy khai sinh của cháu ghi cha mẹ của cháu, không ghi ông bà, nên không phải sửa.
Nộp ở đâu, cần gì
Khi không có tranh chấp, đăng ký nhận cha, mẹ, con giữa công dân Việt Nam cư trú trong nước làm tại uỷ ban nhân dân cấp xã nơi cư trú của người nhận hoặc của người được nhận. Từ ngày 1/7/2025, đó là uỷ ban xã, phường, đặc khu theo địa giới sau sắp xếp; nhiều nơi tiếp nhận qua trung tâm phục vụ hành chính công cấp xã. Hồ sơ thường gồm:
| Thành phần | Ghi chú |
|---|---|
| Tờ khai đăng ký nhận cha, mẹ, con | Theo mẫu hiện hành; có thể khai trực tuyến trên Cổng Dịch vụ công nếu địa phương đã hỗ trợ |
| Giấy tờ nhân thân của hai bên | Căn cước hoặc giấy tờ tương đương; cán bộ đối chiếu với cơ sở dữ liệu dân cư |
| Chứng cứ chứng minh quan hệ cha con hoặc mẹ con | Văn bản của cơ quan y tế, tổ chức giám định hoặc cơ quan có thẩm quyền xác nhận quan hệ huyết thống; nếu không có thì thư từ, ảnh, đồ dùng chứng minh quan hệ kèm văn bản cam đoan có người làm chứng |
| Bản sao giấy khai sinh của người con | Để cán bộ biết sổ khai sinh gốc nằm ở đâu và ô cha hoặc mẹ đang trống hay đang ghi người khác |
| Giấy tờ về nơi cư trú nếu nộp ở nơi không phải nơi đã khai sinh | Thông tin cư trú hiện nay chủ yếu tra trong cơ sở dữ liệu, ít khi phải nộp giấy riêng |
Hướng dẫn thi hành Luật Hộ tịch cho phép dùng chứng cứ gián tiếp kèm cam đoan khi không có giám định. Với người con đã lớn, cán bộ thường yêu cầu chặt hơn vì không có giấy chứng sinh hay hồ sơ thai sản gần đây để đối chiếu; một kết quả giám định ADN giúp hồ sơ đi nhanh và tránh nghi ngờ. Lệ phí và thời hạn giải quyết hỏi trực tiếp nơi nộp, vì có thay đổi theo văn bản từng thời kỳ và có trường hợp được miễn.
Khi ô người cha đang ghi tên người khác
Ca khó nhất là người con đã được ghi một người khác làm cha từ khi sinh, thường là người chồng của mẹ vào thời điểm đó. Trường hợp này không thể đăng ký nhận cha ở uỷ ban xã như ca thông thường, vì sổ hộ tịch đang ghi nhận một quan hệ cha con khác. Phải có phán quyết của toà án xác định người đang được ghi tên không phải là cha, rồi mới đăng ký nhận cha với người cha ruột, hoặc toà xác định luôn trong cùng một vụ nếu có yêu cầu.
Với người con đã lớn, đây là quyết định rất riêng. Người cha trên giấy tờ có thể là người đã nuôi nấng họ suốt hai mươi năm, và việc ra toà sẽ làm thay đổi quan hệ pháp lý với người đó, kể cả quyền thừa kế và nghĩa vụ phụng dưỡng. Không ít người chọn biết sự thật, giữ quan hệ tình cảm với cha ruột, nhưng để nguyên giấy tờ. Đó là lựa chọn hợp pháp; luật không bắt ai phải sửa hồ sơ khi biết sự thật huyết thống.
Trường hợp ngược lại, khi người cha muốn nhận người con mà người con không đồng ý, thì người cha không có cách nào buộc người con phải ghi tên mình. Có thể yêu cầu toà xác định, nhưng toà sẽ cân nhắc mọi chứng cứ và ý chí của người con đã thành niên; trên thực tế đây là con đường ít người theo và gây tổn thương cho cả hai.
Giấy tờ nào của người con thay đổi
Sau khi đăng ký nhận cha hoặc mẹ, thông tin được ghi vào sổ hộ tịch và ghi bổ sung vào sổ khai sinh của người con; người con xin bản trích lục khai sinh mới có đầy đủ thông tin cha mẹ. Cơ quan hộ tịch cập nhật vào cơ sở dữ liệu hộ tịch điện tử, từ đó đồng bộ sang cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Nếu thông tin trên căn cước không hiển thị kịp, người con mang trích lục mới đến cơ quan công an nơi làm căn cước để được hướng dẫn cập nhật.
Phần lớn giấy tờ khác không ghi tên cha mẹ nên không phải đổi: bằng tốt nghiệp, giấy phép lái xe, sổ bảo hiểm, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Một số hồ sơ có mục lý lịch gia đình, như hồ sơ xin việc trong khu vực công, hồ sơ xét tuyển một số ngành đặc thù, hồ sơ xin thị thực đi nước ngoài, thì từ nay người con khai theo thông tin mới để thống nhất với giấy khai sinh.
Họ của người con không tự đổi. Nếu muốn mang họ cha, người con làm thủ tục thay đổi họ ở cơ quan hộ tịch; Bộ luật Dân sự 2015 cho phép thay đổi họ khi xác định lại cha, mẹ đẻ. Với người đã đi làm nhiều năm, đổi họ kéo theo việc sửa tên trên căn cước, tài khoản ngân hàng, hợp đồng lao động, sổ đỏ, bằng cấp nếu muốn thống nhất. Đây là chi phí thời gian thật, nên cân nhắc trước khi quyết định; nhiều người chọn giữ họ cũ.
Quyền và nghĩa vụ hai chiều sau khi nhận
Nhận cha, mẹ khi đã lớn không chỉ là một dòng tên trên giấy. Kể từ khi đăng ký, hai bên có quan hệ cha mẹ và con theo pháp luật, với những hệ quả cụ thể:
- Thừa kế hai chiều. Người con trở thành người thừa kế hàng thứ nhất của cha hoặc mẹ vừa nhận, và ngược lại cha mẹ cũng là người thừa kế hàng thứ nhất của con. Với người đã có tài sản, gia đình, đây là điểm cần nói rõ với vợ, chồng và con cái của mình.
- Nghĩa vụ chăm sóc, phụng dưỡng. Luật Hôn nhân và gia đình đặt nghĩa vụ con chăm sóc, nuôi dưỡng cha mẹ, đặc biệt khi cha mẹ ốm đau, già yếu. Người cha vắng mặt suốt tuổi thơ của con vẫn có thể yêu cầu cấp dưỡng sau khi được nhận nếu đủ điều kiện luật định; ngược lại người con cũng được pháp luật bảo vệ khi cha mẹ có hành vi xâm phạm.
- Chế độ người thân trong lao động và bảo hiểm. Từ nay người con có thể được nghỉ việc riêng khi cha, mẹ vừa nhận mất, có thể là thân nhân trong chế độ tử tuất nếu đủ điều kiện, tuỳ quy định hiện hành.
- Quan hệ họ hàng mở rộng. Anh chị em cùng cha hoặc cùng mẹ được xác định; điều này liên quan đến điều cấm kết hôn giữa những người có họ trong phạm vi ba đời, nên với gia đình có con cháu cùng độ tuổi, biết sớm là tốt.
Người con có quyền từ chối nhận nếu thấy chưa sẵn sàng với những hệ quả này. Không có thời hạn nào bắt phải nhận ngay; việc nhận cha, mẹ có thể làm bất kỳ lúc nào khi cả hai đã sẵn sàng.
Trình tự khi hai bên đã đồng thuận
Một trình tự gọn cho trường hợp phổ biến nhất, người cha và người con đã gặp lại nhau, cùng muốn làm giấy tờ:
- Hai bên thống nhất có làm giám định ADN hay không. Nếu có, chọn tổ chức giám định được cấp phép và cùng đến lấy mẫu để kết quả có giá trị.
- Chọn uỷ ban xã nơi một trong hai người đang cư trú để nộp; nếu người con ở nơi khác nơi đã khai sinh, chuẩn bị bản sao giấy khai sinh.
- Khai tờ khai, nộp kèm chứng cứ; cả hai cùng có mặt khi nộp hoặc khi cán bộ hẹn ký sổ.
- Cán bộ hộ tịch kiểm tra, có thể niêm yết hoặc xác minh nếu cần, rồi trình lãnh đạo uỷ ban ký.
- Hai bên ký vào sổ, nhận trích lục đăng ký nhận cha, mẹ, con; nếu nơi đăng ký khác nơi đã khai sinh, cơ quan đăng ký thông báo để ghi chú vào sổ khai sinh gốc.
- Người con xin trích lục khai sinh mới và quyết định có làm thủ tục thay đổi họ hay không.
Nếu một bên đang ở nước ngoài thì hồ sơ có yếu tố nước ngoài, cần hợp pháp hoá giấy tờ và có thể làm qua cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại; phần này có quy trình riêng.
Một lời về cảm xúc
Hồ sơ hộ tịch có thể xong trong vài tuần, nhưng quan hệ cha con, mẹ con sau nhiều năm xa cách thì cần thời gian hơn thế. Không ít người con kể rằng họ muốn gặp, muốn biết, nhưng thấy áp lực khi bị thúc làm giấy tờ ngay. Không ít người cha, người mẹ lớn tuổi lại muốn làm giấy tờ thật nhanh vì sợ không kịp.
Lời khuyên thực tế là tách hai việc: gặp nhau, tìm hiểu nhau trước, làm giám định nếu một trong hai bên cần chắc chắn, rồi mới quyết định giấy tờ. Khi người con chủ động đề nghị đăng ký, mọi thủ tục sẽ suôn sẻ hơn nhiều so với khi họ bị đặt trước một tờ khai đã điền sẵn.
Cũng nên nghĩ đến những người xung quanh: người cha hoặc người mẹ đã nuôi người con suốt những năm qua, vợ hoặc chồng và các con hiện tại của người đứng ra nhận. Một buổi nói chuyện thẳng thắn trước khi ra uỷ ban, trong đó mọi người biết việc nhận cha, mẹ sẽ thay đổi gì và không thay đổi gì, thường ngăn được những hiểu lầm kéo dài nhiều năm, nhất là quanh chuyện nhà đất và thừa kế.
Câu hỏi thường gặp
Con đã 30 tuổi thì còn đăng ký nhận cha được không?
Được. Pháp luật không giới hạn tuổi của người con khi nhận cha, mẹ. Chỉ cần hai bên cùng đồng ý, cùng có mặt, có chứng cứ về quan hệ huyết thống và không có tranh chấp thì làm ở uỷ ban nhân dân cấp xã.
Người con đã lớn nhận cha có cần mẹ đồng ý không?
Không. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 cho phép con đã thành niên nhận cha mà không cần sự đồng ý của mẹ, và nhận mẹ mà không cần sự đồng ý của cha. Ý kiến của người còn lại chỉ mang ý nghĩa tình cảm.
Không có kết quả ADN thì có nhận cha được không?
Có thể, nếu có chứng cứ khác như thư từ, ảnh, đồ dùng chứng minh quan hệ kèm văn bản cam đoan có người làm chứng. Với người con đã lớn, cán bộ thường thận trọng hơn, nên kết quả giám định giúp hồ sơ được chấp nhận dễ hơn.
Sau khi nhận cha, người con có phải đổi họ không?
Không phải. Đổi họ là thủ tục riêng do chính người con quyết định. Nếu đổi, người con cần cập nhật căn cước và các giấy tờ đứng tên mình để thống nhất, nên cân nhắc khối lượng việc trước khi làm.
Nhận con rồi thì người con có phải nuôi người cha khi về già không?
Kể từ khi đăng ký, hai bên có quan hệ cha con theo pháp luật, trong đó có nghĩa vụ con chăm sóc, phụng dưỡng cha mẹ. Mức độ và cách thực hiện do gia đình thoả thuận; khi có tranh chấp về cấp dưỡng, toà án xem xét điều kiện cụ thể của hai bên.
Giấy khai sinh đang ghi tên người cha khác thì có nhận cha ruột ở uỷ ban được không?
Không làm trực tiếp được. Cần có bản án hoặc quyết định của toà án xác định người đang được ghi tên không phải là cha, sau đó mới ghi nhận cha ruột. Người con đã lớn nên cân nhắc kỹ vì việc này thay đổi quan hệ pháp lý với người đã nuôi mình.