Khi phát hiện trẻ bị bỏ rơi, người phát hiện phải báo ngay cho UBND hoặc công an cấp xã nơi phát hiện. Xã lập biên bản, giao trẻ cho người hoặc tổ chức tạm thời nuôi dưỡng, thông báo tìm cha mẹ đẻ; hết thời hạn thông báo mà không ai nhận thì người đang nuôi dưỡng đi đăng ký khai sinh cho trẻ. Phần thông tin về cha mẹ khi chưa biết thì để trống.
Nhiều người tốt bụng bế trẻ về nhà nuôi rồi mới tính chuyện giấy tờ, và chính chỗ đó làm hồ sơ rối về sau: không có biên bản, không có người chứng kiến, khai sinh như con đẻ của mình. Bài này giải thích trình tự đúng, những gì biên bản cần ghi, cách xác định họ tên, ngày sinh, nơi sinh cho trẻ và đường đi tiếp nếu gia đình muốn nhận trẻ làm con nuôi.
Việc đầu tiên khi bắt gặp một đứa trẻ bị bỏ lại
Ưu tiên số một là sức khoẻ của trẻ. Trẻ sơ sinh bị bỏ ngoài trời có thể hạ thân nhiệt, đói, nhiễm trùng rốn. Hãy giữ ấm, gọi cấp cứu hoặc đưa ngay tới cơ sở y tế gần nhất, rồi báo cho công an hoặc UBND cấp xã nơi phát hiện. Đừng chờ làm xong giấy tờ mới đưa trẻ đi khám.
Báo chính quyền không phải để "trình diện" mà để mọi việc sau đó có căn cứ. Biên bản ghi nhận việc trẻ bị bỏ rơi là giấy tờ gốc thay cho giấy chứng sinh trong hồ sơ khai sinh. Không có biên bản, người đang nuôi trẻ gần như không có cách hợp pháp để khai sinh, và sau này nếu muốn nhận con nuôi cũng mất đi mắt xích đầu tiên.
Trẻ bị bỏ rơi ngay tại bệnh viện, ví dụ mẹ sinh xong rồi rời đi, thì bệnh viện là bên lập biên bản và báo cho chính quyền nơi bệnh viện đóng. Cả hai trường hợp đều dẫn về cùng một trình tự: biên bản, giao nuôi dưỡng tạm thời, thông báo tìm cha mẹ đẻ, rồi đăng ký khai sinh.
Biên bản xác nhận trẻ bị bỏ rơi cần ghi những gì
Thời gian, địa điểm phát hiện. Ghi cụ thể giờ, ngày, nơi tìm thấy trẻ tới thôn, tổ dân phố hoặc khu vực trong bệnh viện. Chi tiết này về sau dùng để xác định nơi sinh và quê quán khi không có thông tin khác.
Người phát hiện và người chứng kiến. Họ tên, giấy tờ tuỳ thân, nơi cư trú của người phát hiện và những người có mặt. Lời của họ là căn cứ chính trong hồ sơ.
Đặc điểm của trẻ. Giới tính, ước lượng tuổi, đặc điểm nhận dạng, tình trạng sức khoẻ, đồ vật đi kèm. Nếu có tờ giấy ghi tên, ngày sinh do người bỏ đặt lại, biên bản phải ghi nhận và giữ lại tờ giấy đó.
Người nhận tạm thời nuôi dưỡng. Biên bản hoặc văn bản kèm theo ghi rõ trẻ được giao cho ai: cá nhân, gia đình hay cơ sở trợ giúp xã hội. Đây là người có trách nhiệm đi khai sinh nếu không tìm được cha mẹ đẻ.
Chữ ký các bên. Đại diện chính quyền, người phát hiện, người chứng kiến cùng ký. Hãy xin một bản để giữ; người nuôi dưỡng sẽ cần nó cho nhiều thủ tục về sau.
Thông báo tìm cha mẹ đẻ và thời gian chờ
Sau khi lập biên bản, UBND cấp xã có trách nhiệm thông báo để tìm cha mẹ đẻ của trẻ, thường qua đài phát thanh hoặc truyền hình địa phương. Quy định hướng dẫn Luật Hộ tịch đặt ra một khoảng thời gian chờ sau lần thông báo cuối; hết thời gian đó mà không ai đến nhận thì người hoặc tổ chức đang tạm thời nuôi dưỡng tiến hành đăng ký khai sinh. Số ngày cụ thể và cách tính nên hỏi cán bộ tư pháp – hộ tịch, vì văn bản hướng dẫn đã được sửa đổi nhiều lần.
Trong thời gian chờ, trẻ vẫn được chăm sóc y tế, tiêm phòng như bình thường. Người đang nuôi nên ghi chép đều đặn tình trạng sức khoẻ, cân nặng, các lần khám của trẻ; những ghi chép này hữu ích cho cả việc xác định ngày sinh lẫn hồ sơ nhận con nuôi về sau. Nhiều trạm y tế ghi tạm theo tên người nuôi dưỡng hoặc theo một mã riêng; điều này không ảnh hưởng tới khai sinh sau này, chỉ cần giữ lại sổ tiêm để đối chiếu.
Nếu cha mẹ đẻ xuất hiện trong thời gian thông báo, họ phải chứng minh quan hệ và trẻ được giao lại theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền, không phải người nuôi dưỡng tự trao tay. Nếu cha mẹ đẻ xuất hiện sau khi trẻ đã được khai sinh, họ làm thủ tục nhận cha, mẹ, con; khi có tranh chấp với người đang nuôi thì có thể phải giải quyết ở toà án.
Họ tên, ngày sinh, nơi sinh của trẻ được xác định thế nào
Khi không biết gì về cha mẹ đẻ, các ô trên tờ khai được điền theo nguyên tắc dưới đây. Cách ghi chi tiết cần làm theo hướng dẫn của cán bộ hộ tịch nơi đăng ký.
| Thông tin | Cách xác định thường gặp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Họ, chữ đệm, tên | Nếu có giấy tờ do người bỏ lại ghi tên thì có thể theo đó; không có thì người đang nuôi dưỡng đề nghị | Tránh đặt tên gợi hoàn cảnh bị bỏ rơi, vì tên đi theo trẻ suốt đời |
| Ngày sinh | Theo giấy tờ đi kèm nếu có; không có thì xác định theo kết luận y tế về tuổi và ngày phát hiện | Ghi vào biên bản các căn cứ để ngày sinh có cơ sở |
| Nơi sinh | Thường là nơi phát hiện trẻ | Ghi theo địa danh hành chính hiện hành |
| Quê quán, dân tộc, quốc tịch | Xác định theo quy định về trẻ chưa rõ cha mẹ | Trẻ tìm thấy trên lãnh thổ Việt Nam mà không rõ cha mẹ thường được xác định quốc tịch Việt Nam |
| Thông tin về cha, mẹ | Để trống | Sổ hộ tịch ghi nhận hoàn cảnh trẻ bị bỏ rơi theo hướng dẫn nghiệp vụ; khi cần, hỏi cán bộ cách thể hiện trên trích lục |
Cơ quan đăng ký là UBND cấp xã nơi phát hiện trẻ bị bỏ rơi, không phải nơi cư trú của người nuôi dưỡng. Nếu người nuôi ở tỉnh khác, họ vẫn quay về nơi phát hiện để khai, hoặc hỏi khả năng nộp trực tuyến.
Trình tự từ lúc phát hiện tới khi trẻ có trích lục khai sinh
Đặt các việc theo đúng thứ tự giúp hồ sơ không bị gãy ở bước nào:
- Giữ an toàn cho trẻ, đưa đi khám và báo công an hoặc UBND cấp xã nơi phát hiện.
- Chính quyền lập biên bản ghi nhận trẻ bị bỏ rơi; người phát hiện và người chứng kiến ký.
- Xã quyết định giao trẻ cho cá nhân, gia đình hoặc cơ sở trợ giúp xã hội tạm thời nuôi dưỡng.
- Xã thông báo tìm cha mẹ đẻ; người nuôi dưỡng chăm sóc trẻ và giữ sổ khám, sổ tiêm.
- Hết thời hạn thông báo mà không có người nhận, người nuôi dưỡng nộp tờ khai khai sinh kèm biên bản.
- Cán bộ hộ tịch ghi vào sổ, cấp trích lục khai sinh và số định danh cá nhân cho trẻ.
- Nếu gia đình muốn gắn bó lâu dài, chuẩn bị thủ tục nhận con nuôi theo Luật Nuôi con nuôi.
Trường hợp trẻ được đưa vào cơ sở trợ giúp xã hội, chính cơ sở đó là bên đi khai sinh, và trẻ được hưởng chính sách bảo trợ theo quy định.
Tạm thời nuôi dưỡng khác với nhận con nuôi
Người được giao tạm thời nuôi dưỡng chưa phải cha mẹ của trẻ. Trên trích lục khai sinh, phần cha mẹ vẫn để trống; người nuôi dưỡng chỉ là người đi khai. Muốn trở thành cha mẹ hợp pháp, gia đình phải làm thủ tục nhận nuôi con nuôi, đáp ứng điều kiện của người nhận nuôi theo Luật Nuôi con nuôi và được cơ quan có thẩm quyền ghi vào sổ đăng ký nuôi con nuôi.
Sau khi việc nuôi con nuôi được đăng ký, thông tin về cha mẹ nuôi có thể được ghi vào sổ hộ tịch của trẻ, họ của trẻ có thể đổi theo cha hoặc mẹ nuôi nếu các bên mong muốn. Thủ tục này có yêu cầu riêng, ví dụ về chênh lệch tuổi, tư cách đạo đức, điều kiện chăm sóc, nên đừng đánh đồng với việc đã nuôi trẻ lâu.
Có một lối tắt tuyệt đối không nên đi: khai sinh cho trẻ bị bỏ rơi như con đẻ của mình, nhờ ai đó làm giấy cam đoan đã sinh tại nhà. Việc này là khai gian sự kiện hộ tịch. Khi phát hiện, trích lục bị thu hồi và các giấy tờ dựa trên đó lần lượt bị ảnh hưởng, đúng lúc trẻ cần chúng nhất, như khi đi học, đi làm, kết hôn. Đi đúng đường con nuôi tuy lâu hơn nhưng bảo vệ chính đứa trẻ.
Lỗi hay gặp của người tốt bụng
Ý tốt đặt sai chỗ là nguyên nhân phổ biến khiến trẻ bị bỏ rơi lớn lên mà giấy tờ vẫn chưa xong:
- Bế trẻ về nuôi nhiều tháng rồi mới báo chính quyền, lúc đó khó lập biên bản đúng sự thật.
- Không xin bản sao biên bản, đến khi cần làm con nuôi phải đi tìm lại hồ sơ cũ.
- Đặt tên cho trẻ theo hoàn cảnh bị nhặt được, sau này trẻ lớn phải làm thủ tục đổi tên.
- Đưa trẻ cho người quen "xin con" mà không qua chính quyền, dễ trượt sang mua bán trẻ em.
- Hứa với người lạ sẽ giữ bí mật để họ gửi lại con, rồi không biết khai sinh thế nào.
- Nghĩ rằng nuôi đủ lâu thì tự động thành cha mẹ, không làm thủ tục nhận con nuôi.
Nếu bạn là người mẹ đang tính bỏ con vì hoàn cảnh, hãy biết rằng có những cơ sở trợ giúp xã hội và tổ chức hỗ trợ có thể tiếp nhận, chăm sóc trẻ một cách hợp pháp, và chính quyền cấp xã là nơi để hỏi. Bỏ trẻ ở nơi nguy hiểm không chỉ đặt trẻ vào rủi ro mà còn có thể dẫn tới trách nhiệm pháp lý.
Câu hỏi thường gặp
Nhặt được trẻ sơ sinh có được giữ lại nuôi luôn không?
Bạn có thể đề nghị được tạm thời nuôi dưỡng và chính quyền thường cân nhắc người phát hiện nếu điều kiện phù hợp. Nhưng việc giao trẻ phải qua quyết định của UBND cấp xã sau khi lập biên bản. Muốn trở thành cha mẹ hợp pháp thì phải làm thêm thủ tục nhận con nuôi.
Người tạm nuôi trẻ có được đứng tên là cha mẹ trên giấy khai sinh không?
Không. Khi đăng ký khai sinh cho trẻ bị bỏ rơi, phần thông tin về cha mẹ để trống nếu không rõ cha mẹ đẻ. Người tạm nuôi chỉ là người đi khai. Tên cha mẹ nuôi được ghi sau khi việc nuôi con nuôi đã được đăng ký theo Luật Nuôi con nuôi.
Sau khi khai sinh rồi cha mẹ đẻ quay lại đòi con thì sao?
Cha mẹ đẻ phải chứng minh quan hệ huyết thống, thường kèm giám định ADN, và làm thủ tục nhận con. Nếu trẻ đã được nhận làm con nuôi hoặc người nuôi dưỡng không đồng ý, việc giao trẻ phải xem xét lợi ích tốt nhất của trẻ và có thể phải đưa ra toà án giải quyết.
Tờ giấy ghi tên, ngày sinh để lại bên cạnh trẻ có giá trị không?
Tờ giấy đó không phải giấy tờ hộ tịch nhưng là thông tin quan trọng. Biên bản cần ghi nhận và lưu giữ nó; cán bộ hộ tịch có thể dùng tên, ngày sinh trên đó khi đăng ký khai sinh nếu thấy phù hợp. Đây cũng là manh mối nếu sau này trẻ muốn tìm lại gốc gác.
Trẻ bị bỏ rơi có được hưởng chính sách gì không?
Trẻ em không có nguồn nuôi dưỡng thuộc diện được hưởng chính sách bảo trợ xã hội, như trợ cấp, bảo hiểm y tế, hỗ trợ học tập theo quy định hiện hành. Người hoặc gia đình nhận chăm sóc trẻ có thể được hỗ trợ kinh phí. Hãy hỏi công chức văn hoá – xã hội của xã để biết mức và điều kiện cụ thể.
Lớn lên, trẻ có được biết mình từng bị bỏ rơi không?
Sổ hộ tịch lưu thông tin về hoàn cảnh đăng ký, và pháp luật nuôi con nuôi tôn trọng quyền được biết nguồn gốc của người con nuôi khi đến tuổi phù hợp. Cha mẹ nuôi nên chuẩn bị cách kể với con một cách nhẹ nhàng, tránh để con tình cờ phát hiện qua giấy tờ khi đi làm thủ tục.