Bộ luật Dân sự 2015 cho phép họ của con theo họ cha đẻ hoặc họ mẹ đẻ, và dân tộc của con theo dân tộc của cha hoặc mẹ, theo thoả thuận của cha mẹ; không có thoả thuận thì xác định theo tập quán. Quê quán của con cũng theo cha hoặc mẹ, do thoả thuận hoặc theo tập quán ghi trong tờ khai khai sinh. Khi hai người không thống nhất, cán bộ hộ tịch không đứng ra phân xử thay; mọi lựa chọn sau đó rất khó thay đổi.
Chuyện con mang họ ai từng là mặc định, nay ngày càng hay thành câu hỏi: mẹ là con một muốn con theo họ mình, cha mẹ khác dân tộc, gia đình hai bên có tập quán khác nhau, hoặc cha mẹ đang mâu thuẫn. Bài này giải thích luật nói gì, "tập quán" được hiểu ra sao, và cách làm để không biến quầy khai sinh thành nơi cãi nhau.
Luật xác định từng thông tin thế nào
Bảng dưới gom các nguyên tắc chính. Đây là phần ít thay đổi vì nằm trong Bộ luật Dân sự và Luật Hộ tịch, nhưng hướng dẫn thực hiện vẫn nên đối chiếu bản hiện hành.
| Thông tin | Có thoả thuận | Không có thoả thuận | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Họ | Theo họ cha đẻ hoặc họ mẹ đẻ | Theo tập quán | Không được ghép họ của người khác ngoài cha mẹ |
| Dân tộc | Theo dân tộc của cha đẻ hoặc mẹ đẻ | Theo tập quán; tập quán khác nhau thì theo tập quán của dân tộc ít người hơn | Chỉ khi cha mẹ khác dân tộc mới có lựa chọn |
| Quê quán | Theo quê quán của cha hoặc mẹ | Theo tập quán | Ghi theo địa danh hành chính hiện hành |
| Tên, chữ đệm | Cha mẹ cùng đặt | Luật không có quy tắc phân xử riêng | Phải phù hợp quy định về đặt tên |
| Quốc tịch khi cha mẹ khác quốc tịch | Theo thoả thuận bằng văn bản | Theo quy định của Luật Quốc tịch | Sinh ở Việt Nam thường được xác định quốc tịch Việt Nam |
Điểm cần nhớ: các thông tin họ, dân tộc, quê quán đều có thể tách rời nhau. Con có thể mang họ mẹ nhưng quê quán theo cha, hoặc dân tộc theo mẹ nhưng họ theo cha. Luật không bắt ba thông tin đi cùng một phía.
"Tập quán" là gì và ai quyết định tập quán
Tập quán là quy tắc ứng xử hình thành lâu đời trong một cộng đồng, được thừa nhận và lặp lại. Với người Kinh, tập quán phổ biến là con theo họ cha và quê quán theo cha. Ở một số dân tộc theo chế độ mẫu hệ ở Tây Nguyên, như Ê Đê, Gia Rai, con thường theo họ mẹ. Mỗi cộng đồng có cách làm riêng, và luật tôn trọng điều đó khi cha mẹ không có thoả thuận.
Vấn đề là khi cha mẹ thuộc hai cộng đồng có tập quán khác nhau, "tập quán" không còn rõ ràng. Với dân tộc, Bộ luật Dân sự đã có quy tắc phụ: theo tập quán của dân tộc ít người hơn. Với họ và quê quán, luật không có quy tắc phụ tương tự, nên khi cha mẹ không đồng ý và tập quán hai bên khác nhau, việc khai sinh dễ bế tắc.
Cán bộ hộ tịch không có thẩm quyền xác định tập quán nào đúng cho một gia đình cụ thể. Họ ghi theo tờ khai, và tờ khai thể hiện điều người đi khai đề nghị. Đó là lý do việc thống nhất giữa cha mẹ trước khi đi khai quan trọng hơn nhiều so với việc hiểu hết điều luật.
Những tình huống bất đồng hay gặp
Mẹ là con một, muốn con theo họ mẹ. Luật cho phép nếu cha đồng ý. Nhiều gia đình chọn cách một con theo họ cha, một con theo họ mẹ; điều này hợp pháp, chỉ cần thống nhất từng lần khai sinh.
Cha mẹ khác dân tộc. Ví dụ giả định: cha người Kinh, mẹ người Tày. Nếu thoả thuận, con theo dân tộc của một trong hai người. Nếu không thoả thuận, áp dụng tập quán, và khi tập quán khác nhau thì theo tập quán của dân tộc ít người hơn. Việc chọn dân tộc có thể liên quan tới chính sách ưu tiên, nên hai người nên tìm hiểu kỹ trước khi quyết.
Ông bà can thiệp. Ông bà nội ngoại có thể có mong muốn riêng, nhưng quyền thoả thuận thuộc về cha mẹ. Khi ông bà đi khai thay, họ phải khai theo thoả thuận của cha mẹ, không tự quyết.
Cha mẹ đang mâu thuẫn hoặc ly thân. Người đi khai có thể tự điền theo ý mình mà không hỏi người kia. Việc khai sinh vẫn được thực hiện, nhưng người kia có thể phản đối về sau, dẫn tới tranh chấp kéo dài.
Cha mẹ chưa kết hôn. Nếu chưa có thông tin cha trên giấy khai sinh, con theo họ, dân tộc, quê quán của mẹ. Khi người cha nhận con sau đó, việc đổi họ cho con theo họ cha là một thủ tục riêng, không tự động.
Ví dụ giả định: ba gia đình, ba cách thống nhất
Gia đình thứ nhất. Mẹ là con gái duy nhất, cha có hai anh trai. Hai người thoả thuận con đầu theo họ cha, con thứ hai theo họ mẹ. Khi khai sinh cho từng con, người đi khai ghi đúng thoả thuận đó; hai con mang hai họ khác nhau nhưng quê quán cùng theo cha để tiện cho việc thờ cúng, giỗ chạp của gia đình nội.
Gia đình thứ hai. Cha người Kinh quê Nghệ An, mẹ người Ê Đê ở Đắk Lắk. Gia đình hai bên mỗi bên theo một tập quán về họ. Hai người thống nhất con theo họ cha nhưng dân tộc theo mẹ, quê quán theo mẹ, vì con sẽ lớn lên ở buôn của bên ngoại. Các lựa chọn này đều nằm trong khung luật cho phép.
Gia đình thứ ba. Cha mẹ đã chia tay khi người mẹ đang mang thai, chưa đăng ký kết hôn. Người mẹ đi khai, con theo họ, dân tộc, quê quán của mẹ, phần cha để trống. Khi người cha muốn nhận con, hai người phải tiếp tục thoả thuận về việc có đổi họ cho con hay không; nhận cha không tự động kéo theo đổi họ.
Điểm chung. Cả ba gia đình đều bàn trước, tách riêng từng thông tin và hiểu rằng mỗi lựa chọn có thể khác nhau. Không gia đình nào phải nhờ cán bộ hộ tịch phân xử, và không ai phải làm thủ tục sửa giấy tờ về sau.
Vì sao nên thống nhất ngay từ đầu: đổi lại về sau không dễ
Họ tên, dân tộc, quê quán đã ghi trong sổ hộ tịch chỉ thay đổi được qua các thủ tục riêng: thay đổi họ, tên; xác định lại dân tộc; cải chính khi có sai sót. Mỗi thủ tục có điều kiện. Việc thay đổi họ, tên cho người dưới mười tám tuổi cần sự đồng ý của cha mẹ, và với con từ đủ chín tuổi còn cần sự đồng ý của chính đứa trẻ. Xác định lại dân tộc cho con chưa thành niên cũng có điều kiện tương tự, và con từ đủ mười lăm tuổi phải đồng ý.
Nói cách khác, nếu lúc khai sinh một người tự ý điền họ hoặc dân tộc theo ý mình, người kia muốn đổi lại thì vẫn cần sự đồng ý của người đã tự điền. Bất đồng lúc này chuyển thành tranh chấp, và nơi giải quyết là toà án chứ không phải UBND cấp xã.
Quê quán là thông tin hay bị coi nhẹ nhưng lại xuất hiện trên căn cước, hồ sơ học tập, hồ sơ xin việc. Đổi quê quán khi không có sai sót là việc rất khó. Nếu gia đình có mong muốn cụ thể về quê quán của con, hãy nói ra trước, đừng để tới lúc làm căn cước cho con mới thấy không như mình nghĩ.
Cách làm để không bế tắc tại quầy khai sinh
Một số bước đơn giản giúp cha mẹ đi đến thống nhất:
- Bàn từ khi mang thai về ba thông tin họ, dân tộc, quê quán, tách riêng từng thứ thay vì gộp một lần.
- Tìm hiểu hệ quả thật của mỗi lựa chọn, ví dụ chính sách gắn với dân tộc, tập quán của hai gia đình.
- Ghi lại thoả thuận bằng một tờ giấy có chữ ký của hai người nếu dự kiến chỉ một người đi khai.
- Khi ông bà đi khai thay, đưa họ tờ giấy ghi rõ từng thông tin đã thống nhất.
- Khi nộp, đọc lại tờ khai trước khi ký; nếu nộp trực tuyến, chụp lại màn hình xác nhận để người kia cùng xem.
- Nhận trích lục, cả hai cùng soát lại, phát hiện chỗ chưa đúng thì hỏi cán bộ hộ tịch cách sửa ngay.
Nếu hai người hoàn toàn không thể thống nhất và mâu thuẫn kéo dài, vẫn phải bảo đảm con được khai sinh đúng hạn. Tranh chấp về họ, dân tộc khi đó giải quyết qua hoà giải hoặc toà án, còn quyền được khai sinh của trẻ không thể bị trì hoãn vì bất đồng giữa cha mẹ.
Một vài điều luật không cho phép
Ngoài các lựa chọn hợp pháp, có những mong muốn mà cán bộ hộ tịch sẽ từ chối:
- Ghép họ của cả cha và mẹ thành một họ kép mới không theo tập quán nào; nhiều nơi cho đưa họ mẹ vào chữ đệm, nhưng không tạo ra họ mới.
- Đặt con theo họ của ông bà hoặc người khác không phải cha mẹ đẻ, khi chưa qua thủ tục nhận con nuôi.
- Chọn dân tộc không phải dân tộc của cha hoặc mẹ đẻ, ví dụ theo dân tộc của ông bà, để hưởng chính sách.
- Ghi quê quán theo nơi sinh của con hay nơi cha mẹ đang ở trọ, trong khi luật xác định theo quê quán của cha hoặc mẹ.
- Khai thông tin khác nhau cho các giấy tờ khác nhau của con để "linh hoạt" về sau.
Những mong muốn trên thường xuất phát từ tình cảm hoặc lợi ích ngắn hạn, nhưng sẽ tạo ra giấy tờ không khớp hoặc không đúng sự thật. Lựa chọn trong khung luật cho phép đã đủ rộng cho hầu hết gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Con có bắt buộc phải theo họ cha không?
Không. Bộ luật Dân sự 2015 cho phép con theo họ cha đẻ hoặc họ mẹ đẻ theo thoả thuận của cha mẹ. Chỉ khi cha mẹ không có thoả thuận thì mới xác định theo tập quán. Với người Kinh, tập quán phổ biến là theo họ cha, nhưng đó không phải điều bắt buộc khi hai người đã thống nhất.
Cha người Kinh, mẹ người dân tộc thiểu số, không thống nhất thì con theo dân tộc nào?
Khi không có thoả thuận, dân tộc của con xác định theo tập quán. Nếu tập quán của hai dân tộc khác nhau, Bộ luật Dân sự quy định theo tập quán của dân tộc ít người hơn. Tuy vậy, cách tốt nhất vẫn là cha mẹ bàn và thống nhất trước khi đi khai.
Một người tự đi khai, điền họ theo ý mình thì người kia làm gì được?
Việc khai sinh vẫn có hiệu lực. Muốn đổi họ cho con về sau phải làm thủ tục thay đổi họ, cần sự đồng ý của cha mẹ và của con nếu con từ đủ chín tuổi. Nếu không thống nhất được, tranh chấp này thuộc thẩm quyền giải quyết của toà án.
Có thể đặt họ mẹ làm tên đệm cho con không?
Thực tế nhiều gia đình đưa họ mẹ vào phần chữ đệm, ví dụ họ cha rồi đến họ mẹ, sau đó là tên. Cách làm này không tạo ra họ mới, họ của con vẫn là họ đứng đầu. Nên tránh tên quá dài và hỏi cán bộ hộ tịch về cách ghi phù hợp quy định đặt tên hiện hành.
Hai anh em ruột có thể một người theo họ cha, một người theo họ mẹ không?
Có thể. Mỗi lần khai sinh là một lần cha mẹ thoả thuận về họ của đứa con đó. Luật không bắt các con trong gia đình mang cùng một họ. Điều quan trọng là thoả thuận được thể hiện đúng trong tờ khai của từng con.
Quê quán của con có thể ghi theo nơi con sinh ra không?
Không. Luật Hộ tịch xác định quê quán theo quê quán của cha hoặc mẹ, do thoả thuận hoặc theo tập quán. Nơi sinh là một thông tin riêng, ghi theo nơi trẻ chào đời. Hai ô này thường bị nhầm khi điền tờ khai, nên hãy soát kỹ.