Đứa trẻ có cha hoặc mẹ đang chấp hành án phạt tù có quyền được khai sinh như mọi trẻ em khác. Nếu mẹ sinh con trong thời gian chấp hành án, trại giam phối hợp với chính quyền cấp xã để làm thủ tục; nếu cha đang ở trại giam mà cha mẹ đã kết hôn, mẹ hoặc người thân đi khai và vẫn ghi tên cha dựa trên giấy kết hôn. Giấy khai sinh không ghi chi tiết nào về việc cha mẹ đang thụ án.
Các gia đình rơi vào hoàn cảnh này thường lo lắng hai điều: ai được đứng ra làm giấy tờ cho đứa trẻ, và giấy tờ có "đánh dấu" con hay không. Bài này đi qua từng tình huống: mẹ đang thụ án, cha đang thụ án khi đã kết hôn, cha đang thụ án khi chưa kết hôn, và việc chăm sóc con sau khi trẻ rời trại cùng người thân.
Nguyên tắc chung: quyền của đứa trẻ không bị ảnh hưởng
Án phạt tù hạn chế một số quyền của người bị kết án, nhưng không lấy đi quyền được khai sinh, có họ tên, có quốc tịch của đứa con. Luật Trẻ em và Luật Hộ tịch đều đặt quyền được khai sinh của trẻ lên đầu, không phụ thuộc vào hoàn cảnh của cha mẹ.
Trích lục khai sinh ghi họ tên, ngày sinh, nơi sinh, quê quán, dân tộc, quốc tịch của trẻ và thông tin của cha mẹ như mọi trường hợp. Không có ô nào ghi cha mẹ đang chấp hành án. Nơi sinh ghi theo cơ sở y tế nơi trẻ chào đời, thường là bệnh viện mà người mẹ được đưa tới khi chuyển dạ, chứ không ghi tên trại giam.
Điều gia đình cần lo là bảo đảm có người đứng ra làm thủ tục kịp thời hạn sáu mươi ngày, và giữ được giấy tờ cần thiết của cha mẹ trong khi họ không thể tự đi lại. Người thân đi khai thay không cần giấy uỷ quyền của người đang thụ án nếu thuộc diện ông bà, người thân thích hoặc người đang trực tiếp nuôi dưỡng trẻ; chỉ khi nhờ người ngoài gia đình mới cần uỷ quyền theo quy định.
Tình huống 1: mẹ sinh con trong thời gian chấp hành án
Trẻ được ở cùng mẹ. Pháp luật thi hành án hình sự cho phép phạm nhân nữ nuôi con nhỏ trong trại giam đến một độ tuổi nhất định, sau đó trẻ được gửi về người thân hoặc cơ sở trợ giúp xã hội. Độ tuổi cụ thể và điều kiện chăm sóc theo quy định hiện hành của ngành thi hành án.
Ai lo thủ tục khai sinh. Theo quy định thi hành án hình sự, trại giam có trách nhiệm phối hợp với chính quyền cấp xã nơi trại giam đóng để đăng ký khai sinh cho trẻ. Người mẹ ký tờ khai, cán bộ trại giam hỗ trợ chuyển hồ sơ; gia đình có thể được trại thông báo để cung cấp giấy tờ.
Ghi tên cha. Nếu người mẹ có chồng và có giấy chứng nhận kết hôn, tên người chồng được ghi vào ô cha như bình thường. Gia đình nên gửi bản sao giấy kết hôn tới trại giam qua kênh chính thức để hồ sơ đủ.
Khi mẹ chưa kết hôn. Phần cha để trống. Nếu người cha muốn nhận con, việc này có thể kết hợp khi khai sinh nếu người cha có điều kiện có mặt, hoặc làm sau như thủ tục nhận cha con thông thường.
Giữ lại bản sao trích lục. Gia đình nên xin bản sao trích lục khai sinh của trẻ để chủ động làm các thủ tục khác như bảo hiểm y tế, chuẩn bị đón trẻ về nuôi khi tới thời điểm.
Tình huống 2 và 3: cha đang ở trại giam, mẹ ở ngoài
Bảng dưới phân biệt theo tình trạng hôn nhân của cha mẹ, vì đây là điểm quyết định hồ sơ.
| Tình huống | Ai đi khai | Ghi tên cha thế nào | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Cha mẹ đã đăng ký kết hôn | Mẹ, hoặc ông bà, người thân khác | Ghi tên cha dựa trên giấy chứng nhận kết hôn | Không cần người cha có mặt hay ký giấy |
| Cha mẹ chưa kết hôn, cha muốn nhận con | Mẹ đi khai | Có thể để trống trước, nhận cha sau | Nhận cha con cần người cha tham gia; hỏi trại giam và UBND cấp xã về cách thực hiện |
| Cha mẹ chưa kết hôn, chưa rõ ý người cha | Mẹ đi khai | Để trống | Quyền nhận cha của con vẫn còn nguyên về sau |
| Cha mẹ đang ly hôn hoặc vừa ly hôn | Mẹ đi khai | Theo quy định xác định cha mẹ trong và sau thời kỳ hôn nhân | Mang theo bản án hoặc quyết định ly hôn nếu có |
Nơi nộp là UBND cấp xã nơi cư trú của mẹ. Người cha đang ở trại giam không làm thay đổi nơi đăng ký: người mẹ cứ nộp ở nơi mình đang cư trú, không phải tới nơi trại giam đóng.
Người cha ở trại giam muốn nhận con: khó ở đâu
Thủ tục nhận cha con thông thường yêu cầu người nhận có mặt khi đăng ký, kèm chứng cứ chứng minh quan hệ cha con. Người đang chấp hành án không thể tự tới UBND cấp xã. Vì vậy cách làm cụ thể phụ thuộc vào sự phối hợp giữa trại giam và cơ quan hộ tịch, hoặc lùi lại tới khi người cha chấp hành xong án.
Gia đình nên làm hai việc song song. Thứ nhất, khai sinh cho con đúng hạn với phần cha để trống, đừng để quá hạn vì chờ. Thứ hai, liên hệ cán bộ trại giam phụ trách và UBND cấp xã nơi mẹ cư trú để hỏi cách thực hiện thủ tục nhận cha trong điều kiện người cha đang thụ án, giấy tờ người cha cần ký, chứng cứ quan hệ cha con nào được chấp nhận.
Nếu người cha có thời hạn chấp hành án ngắn, nhiều gia đình chọn chờ người cha ra trại rồi cùng đi làm thủ tục cho đơn giản. Nếu thời hạn dài, hoặc cần tên cha để giải quyết quyền lợi của con như cấp dưỡng, thừa kế, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để có phương án phù hợp với hoàn cảnh cụ thể.
Khi cha hoặc mẹ đang bị tạm giam, chưa có bản án
Tạm giam khác chấp hành án phạt tù: người bị tạm giam chưa bị kết tội, đang trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử. Với việc khai sinh cho con, cách xử lý thực tế gần giống tình huống trên. Nếu người mẹ ở ngoài, mẹ hoặc ông bà đi khai tại UBND cấp xã nơi mẹ cư trú; nếu cha mẹ đã kết hôn thì ghi tên cha theo giấy kết hôn, không cần người cha có mặt.
Nếu người mẹ đang bị tạm giam mà sinh con, cơ sở giam giữ có trách nhiệm đưa người mẹ đi sinh tại cơ sở y tế và phối hợp với gia đình, chính quyền để lo giấy tờ cho trẻ. Gia đình nên chủ động liên hệ cơ sở giam giữ qua kênh chính thức để biết ai sẽ đứng ra khai sinh, tránh tình trạng hai bên cùng chờ nhau.
Trong giai đoạn này, giấy tờ tuỳ thân của người bị tạm giam có thể đang được cơ quan tiến hành tố tụng tạm giữ. Thông tin của họ vẫn tra được trên cơ sở dữ liệu dân cư qua số định danh cá nhân, nên gia đình chỉ cần cung cấp đúng số định danh và họ tên khi điền tờ khai. Không nên trì hoãn khai sinh để chờ kết quả vụ án.
Việc gia đình nên làm ngay khi biết tin
Dù ở tình huống nào, những bước này giúp đứa trẻ có giấy tờ kịp lúc:
- Xác định ai trong gia đình sẽ đứng ra lo giấy tờ cho trẻ, thường là ông bà hoặc người mẹ nếu đang ở ngoài.
- Tập hợp bản sao giấy kết hôn, căn cước của cha mẹ; nếu giấy tờ của người đang thụ án đang được giữ, hỏi trại giam cách xin bản sao.
- Khai sinh trong sáu mươi ngày kể từ ngày sinh, không chờ giải quyết xong các việc khác.
- Nếu mẹ đang thụ án, giữ liên lạc với trại giam để biết khi nào hồ sơ hoàn tất, xin bản sao trích lục.
- Đăng ký thường trú và bảo hiểm y tế cho trẻ theo nơi người nuôi dưỡng thực tế sinh sống khi trẻ về với gia đình.
- Ghi lại các mốc quan trọng như ngày trẻ về với ông bà, giấy tờ giao nhận trẻ từ trại giam, để dùng cho thủ tục sau này.
Khi trẻ về sống với ông bà hoặc người thân trong lúc cha mẹ còn thụ án, có những việc cần người đại diện ký thay như đi học, khám chữa bệnh lớn. Phần giám hộ, đại diện cho trẻ có quy định riêng; ông bà nên tìm hiểu sớm để không lúng túng.
Những hiểu lầm thường gặp
Một số lo lắng của gia đình không có căn cứ, trong khi một số việc quan trọng lại bị bỏ qua:
- Nghĩ rằng con của phạm nhân không được khai sinh ở nơi gia đình cư trú; thực tế mẹ ở ngoài thì khai ở nơi mẹ cư trú.
- Sợ giấy khai sinh ghi nơi sinh là trại giam; nơi sinh ghi theo cơ sở y tế nơi trẻ chào đời.
- Bỏ trống tên cha dù cha mẹ đã kết hôn, chỉ vì người cha đang thụ án; điều này sai và về sau phải bổ sung.
- Chờ người cha ra trại mới khai sinh, để trẻ quá hạn nhiều năm, không có bảo hiểm y tế, không đi học đúng tuổi.
- Nhờ người khác đứng tên cha để "con có cha"; đây là khai gian hộ tịch.
- Không xin bản sao trích lục khi trẻ được khai sinh qua trại giam, đến lúc cần làm giấy tờ phải đi lại xa.
Đứa trẻ cần giấy tờ đầy đủ để được chăm sóc, đi học và lớn lên bình thường. Lo giấy tờ cho con đúng hạn là việc tốt nhất cả gia đình làm được trong hoàn cảnh này, và cũng là cách giữ cho người cha hoặc mẹ đang thụ án yên tâm rằng con mình không bị bỏ lại phía sau.
Câu hỏi thường gặp
Mẹ sinh con trong trại giam thì giấy khai sinh có ghi nơi sinh là trại giam không?
Không. Nơi sinh ghi theo cơ sở y tế nơi trẻ chào đời, thường là bệnh viện mà người mẹ được đưa tới khi sinh, kèm địa danh hành chính. Trích lục khai sinh không có thông tin nào cho thấy người mẹ đang chấp hành án.
Chồng đang ở tù, vợ đi khai sinh có ghi tên chồng được không?
Được. Khi hai người đã đăng ký kết hôn, người vợ mang giấy chứng nhận kết hôn khi đi khai sinh và tên người chồng được ghi vào ô cha. Người chồng không cần có mặt, cũng không cần ký giấy đồng ý.
Ông bà có được đi khai sinh cho cháu khi cha mẹ đều đang thụ án không?
Được. Luật Hộ tịch cho phép ông bà hoặc người thân thích khác, người đang nuôi dưỡng trẻ đi khai sinh khi cha mẹ không thể đi. Ông bà mang giấy chứng sinh hoặc giấy tờ thay thế, giấy kết hôn của cha mẹ nếu có và căn cước của mình.
Người cha đang ở tù có nhận con chưa kết hôn được không?
Về nguyên tắc, quyền nhận con không bị mất vì đang chấp hành án. Khó khăn nằm ở thủ tục, vì việc nhận cha con thường cần người nhận có mặt. Gia đình nên hỏi trại giam và UBND cấp xã về cách phối hợp, hoặc chờ người cha chấp hành xong án.
Con ở với mẹ trong trại giam đến bao giờ?
Pháp luật thi hành án hình sự quy định độ tuổi tối đa trẻ được ở cùng mẹ trong trại giam; quá độ tuổi đó, trẻ được giao cho người thân hoặc cơ sở trợ giúp xã hội nuôi dưỡng. Gia đình nên hỏi trại giam về mốc thời gian để chuẩn bị đón trẻ.
Con của người đang chấp hành án có được hưởng chính sách hỗ trợ không?
Tuỳ hoàn cảnh, trẻ không có người nuôi dưỡng hoặc gia đình khó khăn có thể thuộc diện hưởng chính sách bảo trợ xã hội, bảo hiểm y tế, hỗ trợ học tập theo quy định hiện hành. Công chức văn hoá – xã hội của xã nơi trẻ sống là đầu mối để hỏi điều kiện cụ thể.