Luật Hôn nhân và gia đình 2014 xác định: phụ nữ sống độc thân sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản thì người phụ nữ đó là mẹ của con được sinh ra, còn việc hiến tinh trùng không làm phát sinh quan hệ cha con giữa người hiến và đứa trẻ. Khi khai sinh, phần thông tin về cha để trống; họ, dân tộc, quốc tịch của con xác định theo mẹ.
Ngày càng nhiều phụ nữ chủ động làm mẹ mà không kết hôn, thông qua bơm tinh trùng vào buồng tử cung hoặc thụ tinh trong ống nghiệm với tinh trùng hiến tặng tại cơ sở y tế được phép. Bài này giải thích thủ tục khai sinh cho con, các câu hỏi về việc sau này có ai "nhận cha" được không, và những giấy tờ nên giữ cho con về lâu dài.
Vì sao trường hợp này khác "con của mẹ chưa kết hôn" thông thường
Với phụ nữ chưa kết hôn sinh con theo cách tự nhiên, đứa trẻ có một người cha sinh học cụ thể. Phần cha trên giấy khai sinh để trống lúc đầu, nhưng về sau người cha có thể làm thủ tục nhận con, hoặc mẹ và con có thể yêu cầu xác định cha. Con đường đó luôn để ngỏ.
Khi phụ nữ độc thân sinh con bằng tinh trùng hiến tặng thì khác về bản chất. Luật nói rõ người cho tinh trùng không phải là cha của đứa trẻ, và việc hiến được thực hiện theo nguyên tắc giấu tên: người hiến không biết ai nhận, người nhận không biết ai hiến. Như vậy không có người cha để nhận, và đứa trẻ có một người mẹ duy nhất về mặt pháp lý.
Vì thế, hồ sơ khai sinh trong trường hợp này đơn giản hơn nhiều người nghĩ: không cần chứng minh gì về người cha, không cần văn bản riêng về kỹ thuật hỗ trợ sinh sản. Giấy chứng sinh do bệnh viện cấp ghi tên người mẹ, tờ khai để trống phần cha, mọi việc còn lại như khai sinh cho trẻ chỉ có mẹ.
Các ô trên tờ khai khai sinh được điền thế nào
Bảng dưới áp dụng cho trường hợp dùng tinh trùng hiến tặng giấu tên tại cơ sở y tế được phép. Trường hợp khác cần hỏi riêng cán bộ hộ tịch.
| Ô trên tờ khai | Cách điền | Ghi chú |
|---|---|---|
| Họ của con | Theo họ mẹ | Không có căn cứ để con mang họ người hiến |
| Tên, chữ đệm | Mẹ tự đặt theo quy định chung về họ tên | Tránh tên quá dài, khó đọc, trái thuần phong |
| Dân tộc, quốc tịch | Theo mẹ | Mẹ là công dân Việt Nam thì con có quốc tịch Việt Nam |
| Quê quán | Theo quê quán của mẹ | Ghi địa danh hành chính hiện hành nếu có thay đổi |
| Thông tin về cha | Để trống | Không ghi "người hiến tặng" hay bất kỳ chú thích nào |
| Giấy tờ kèm | Giấy chứng sinh, căn cước của mẹ | Không bắt buộc nộp hồ sơ điều trị hiếm muộn |
Nơi nộp là UBND cấp xã nơi người mẹ cư trú, trực tiếp hoặc qua Cổng Dịch vụ công. Khai đúng hạn trong sáu mươi ngày được miễn lệ phí theo Luật Hộ tịch.
Nếu người mẹ đang nằm viện sau sinh, ông bà hoặc anh chị em ruột có thể đi khai thay; người đi khai mang theo căn cước của mình và giấy chứng sinh. Trường hợp nhờ bạn bè hay người không phải họ hàng thì cần giấy uỷ quyền theo quy định. Cán bộ sẽ đối chiếu thông tin của mẹ với cơ sở dữ liệu dân cư, nên số định danh của mẹ trên tờ khai phải chính xác.
Những câu hỏi về quyền riêng tư người mẹ hay đặt ra
Có phải khai với cán bộ là con sinh bằng tinh trùng hiến tặng không. Thủ tục khai sinh không đòi bạn giải thích vì sao phần cha để trống. Cán bộ hộ tịch chỉ cần giấy chứng sinh và tờ khai. Nếu được hỏi, bạn có quyền trả lời ngắn gọn rằng không có thông tin về cha để ghi.
Trích lục có thể hiện hoàn cảnh sinh con không. Không. Trích lục khai sinh không ghi phương pháp sinh, không ghi chữ "con ngoài giá thú" hay tương tự. Trích lục của con bạn trông giống trích lục của mọi trẻ chỉ có thông tin mẹ.
Hồ sơ y tế có bị chia sẻ cho cơ quan hộ tịch không. Hồ sơ điều trị hiếm muộn thuộc bí mật thông tin sức khoẻ, cơ sở y tế lưu giữ theo quy định chuyên ngành. Cơ quan hộ tịch không yêu cầu và không lưu những hồ sơ này cho thủ tục khai sinh.
Người hiến có biết đứa trẻ là ai không. Nguyên tắc giấu tên áp dụng hai chiều. Người hiến không được biết danh tính người nhận và đứa trẻ sinh ra; ngược lại, người mẹ cũng không được biết danh tính người hiến.
Có nên giữ lại hồ sơ điều trị không. Nên. Dù không cần cho khai sinh, hồ sơ này là bằng chứng hữu ích nếu sau này có ai đó tự nhận là cha của trẻ, hoặc khi con lớn cần thông tin y khoa không định danh về nguồn gốc di truyền.
Sau này có ai "nhận cha" cho con được không
Đây là câu hỏi nhiều người mẹ lo lắng nhất. Với tinh trùng hiến tặng giấu tên, người hiến không có quyền nhận con và cũng không có nghĩa vụ với đứa trẻ, vì luật đã loại trừ quan hệ cha con giữa họ. Ngay cả khi vì lý do nào đó danh tính người hiến lộ ra, điều này không tự động biến họ thành cha theo pháp luật.
Tình huống khác là người mẹ sau này kết hôn, và người chồng muốn trở thành cha của đứa trẻ. Con đường pháp lý phù hợp là nhận nuôi con riêng của vợ theo Luật Nuôi con nuôi, sau đó thông tin cha nuôi được ghi vào sổ hộ tịch theo quy định. Không được làm thủ tục nhận cha con như thể người chồng là cha đẻ, vì đó là khai không đúng sự thật.
Cũng cần tránh nhầm lẫn: nếu người phụ nữ dùng tinh trùng của một người đàn ông cụ thể mà mình quen biết, không qua hiến tặng giấu tên, thì câu chuyện pháp lý hoàn toàn khác và không còn thuộc khung "phụ nữ độc thân sinh con bằng tinh trùng hiến tặng". Những ca như vậy có rủi ro tranh chấp về sau; nên tìm hiểu kỹ quy định chuyên ngành y tế và hỏi người làm nghề luật trước khi tiến hành.
Trình tự gợi ý từ lúc mang thai đến khi con có giấy tờ
Một trình tự gọn cho người mẹ tự lo toàn bộ giấy tờ:
- Thực hiện kỹ thuật hỗ trợ sinh sản tại cơ sở y tế được phép, ký đủ các văn bản đồng thuận theo quy định của cơ sở.
- Giữ bản sao hồ sơ điều trị, các văn bản đồng thuận, kết luận chuyên môn ở nơi an toàn.
- Khi sinh, kiểm tra giấy chứng sinh ghi đúng họ tên, ngày sinh, nơi cư trú của mẹ và thông tin của bé.
- Chọn họ tên cho con, chuẩn bị căn cước của mẹ; nhờ người thân đi khai nếu mẹ còn yếu.
- Nộp hồ sơ khai sinh tại UBND cấp xã nơi cư trú hoặc trực tuyến, để trống phần cha.
- Nhận trích lục, soát lại từng ô; đăng ký thường trú, bảo hiểm y tế cho con theo nhóm thủ tục liên thông.
Nếu người mẹ ở trọ, tạm trú xa quê, hồ sơ vẫn nộp được tại nơi đang tạm trú. Việc này giúp con được cấp thẻ bảo hiểm y tế sớm để đi tiêm, đi khám gần chỗ ở.
Nói với con về nguồn gốc và những giấy tờ con sẽ cần
Pháp luật chỉ lo phần giấy tờ, còn chuyện nói với con về cách con ra đời là quyết định của người mẹ. Nhiều chuyên gia tâm lý gia đình khuyên kể sớm, đơn giản và theo độ tuổi, để con không phát hiện bất ngờ khi lớn lên, chẳng hạn lúc làm hồ sơ du học thấy ô cha để trống. Một đứa trẻ hiểu câu chuyện của mình từ người mẹ sẽ vững vàng hơn nhiều so với khi nghe từ người ngoài.
Về giấy tờ, một trích lục khai sinh chỉ có tên mẹ hoàn toàn đủ cho mọi thủ tục trong nước: đi học, làm căn cước, mở tài khoản, kết hôn. Khi con ra nước ngoài, một số nước yêu cầu giấy đồng ý của cả cha và mẹ cho trẻ vị thành niên đi một mình; trích lục không có tên cha là căn cứ để người mẹ tự đứng ra làm giấy đồng ý. Nên dịch và chứng thực sẵn một bản trích lục khi có dự định đi xa.
Một lưu ý về thừa kế: vì không có người cha theo pháp luật, con chỉ thuộc hàng thừa kế của mẹ và họ hàng bên mẹ. Người mẹ đơn thân nên tính sớm chuyện di chúc, người giám hộ dự phòng cho con nếu chẳng may mình gặp rủi ro; phần này nên trao đổi với người làm nghề công chứng, luật.
Lỗi hay gặp khi làm giấy tờ cho con của mẹ đơn thân
Phần lớn trục trặc không nằm ở luật mà ở thói quen điền giấy tờ:
- Điền tên một người quen vào ô cha vì nghĩ để trống thì con thiệt thòi, về sau phải làm thủ tục cải chính phức tạp.
- Ghi chú "con thụ tinh nhân tạo" vào ô ghi chú của tờ khai, tạo ra một dòng thông tin không cần thiết trên sổ hộ tịch.
- Để quá sáu mươi ngày vì chờ hỏi han, trong khi hồ sơ cho trường hợp này không cần giấy tờ đặc biệt nào.
- Đăng ký thường trú cho con ở nơi khác nơi mẹ đang sống thật, khiến con khó được cấp thẻ bảo hiểm y tế đúng tuyến.
- Không giữ lại bản sao hồ sơ điều trị, đến khi cần chứng minh nguồn gốc thì cơ sở y tế đã lưu trữ theo thời hạn riêng.
- Đặt cho con một cái tên ghép họ của người khác để "có cha", dẫn tới thắc mắc mỗi lần làm giấy tờ.
Nếu lỡ khai sai ở một ô nào đó, hãy quay lại UBND cấp xã sớm để hỏi thủ tục sửa phù hợp. Sửa khi con còn nhỏ, chưa có bằng cấp, hộ chiếu hay sổ sách mang thông tin sai, nhẹ hơn rất nhiều so với sửa khi con đã đi học, đi làm.
Câu hỏi thường gặp
Phụ nữ độc thân có được làm thụ tinh nhân tạo ở Việt Nam không?
Có. Pháp luật Việt Nam cho phép phụ nữ sống độc thân được sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản tại cơ sở y tế được phép, với tinh trùng hiến tặng theo nguyên tắc giấu tên. Điều kiện chuyên môn cụ thể do cơ sở thực hiện hướng dẫn theo quy định của ngành y tế.
Giấy khai sinh để trống tên cha có ảnh hưởng gì tới con không?
Về pháp lý, không. Trẻ có đủ quyền như mọi trẻ khác: đi học, được cấp căn cước, hưởng bảo hiểm y tế, chính sách giáo dục. Trích lục không ghi chú thích nào về hoàn cảnh. Nhiều gia đình chỉ lo về mặt xã hội, và điều này phụ thuộc cách người mẹ chuẩn bị cho con.
Có thể ghi tên người hiến tinh trùng vào ô cha không?
Không. Luật xác định người hiến tinh trùng không có quan hệ cha con với đứa trẻ, và nguyên tắc giấu tên khiến người mẹ không biết họ là ai. Ghi một tên bất kỳ vào ô cha là khai không đúng sự thật, có thể dẫn tới thu hồi trích lục.
Sau này lấy chồng, chồng có thể đứng tên cha cho con không?
Có thể thông qua thủ tục nhận con riêng của vợ làm con nuôi theo Luật Nuôi con nuôi. Sau khi việc nuôi con nuôi được đăng ký, thông tin cha nuôi được ghi vào sổ hộ tịch và con có thể đổi họ theo cha nuôi nếu các bên thống nhất. Không làm thủ tục nhận cha con như cha đẻ.
Có phải nộp hồ sơ điều trị hiếm muộn khi khai sinh không?
Không có yêu cầu này. Hồ sơ khai sinh gồm tờ khai, giấy chứng sinh và giấy tờ tuỳ thân của người đi khai. Tuy vậy, người mẹ nên giữ lại hồ sơ điều trị và các văn bản đồng thuận như một bằng chứng dự phòng cho những tình huống hiếm gặp về sau.
Con lớn lên có quyền biết người hiến tinh trùng là ai không?
Theo nguyên tắc giấu tên hiện hành, danh tính người hiến được bảo mật và không cung cấp cho người nhận hay đứa trẻ. Một số thông tin y khoa không định danh có thể được cơ sở y tế lưu giữ; khi cần vì lý do sức khoẻ, hãy hỏi chính cơ sở đã thực hiện kỹ thuật.